وجود اول ، در موجوداتى تصور دارد كه دنيايى باشند ، و اما موجودات آخرتى چون بهشت و دوزخ و عرش هلاكت به اين معنا را ندارند ، چون از جايى به جايى منتقل نمىشوند .
هم چنان كه خداى تعالى در باره آنها فرموده : « ما عِنْدَكُمْ يَنْفَدُ وَما عِنْدَ اللَّه باقٍ » « 1 » و نيز فرموده : « وَما عِنْدَ اللَّه خَيْرٌ لِلأَبْرارِ » و نيز فرموده : « سَيُصِيبُ الَّذِينَ أَجْرَمُوا صَغارٌ عِنْدَ اللَّه » « 3 » و نظير اين آيه در باره خزائن رحمت خدا آمده كه فرموده : « وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا عِنْدَنا خَزائِنُه » « 4 » ، و همچنين در باره لوح محفوظ فرموده : « وَعِنْدَنا كِتابٌ حَفِيظٌ » « 5 » .
و اما عرش كه به عنوان مثال ذكر كردهاند ما در باره آن در تفسير آيه « إِنَّ رَبَّكُمُ اللَّه » « 6 » شرحى گذرانديم ، كه بايد بدانجا مراجعه شود .
ممكن هم هست بگوييم مراد از كلمه « وجه » جهتى باشد كه منسوب به خدا است ، و آن ناحيه اى است كه خدا از آن ناحيه منظور مىشود ، و با آن به سويش توجه مىكنند ، مؤيد اين احتمال اين است كه استعمالش در كلام خداى تعالى بسيار است ، مثل جمله « يُرِيدُونَ وَجْهَه » « 7 » و جمله « إِلَّا ابْتِغاءَ وَجْه رَبِّه الأَعْلى » « 8 » و نظائر آن در آيات قرآنى بسيار است .
و بنا بر اين معنا ، منظور از « وجه » هر چيزى خواهد بود كه تنها منسوب به خداست ، آن گاه اگر كلام را به همان ظاهر عمومىاش باقى بگذاريم اين معنا با معناى اول منطبق مىشود ، و از مصاديق آن ، اسماء و صفات و انبياء و خلفاء و دين خدا خواهد بود .
و اگر از اطلاق آن چشم پوشيده ، تنها مراد از « وجه » را دين بگيريم - هم چنان كه در بعضى روايات نيز « وجه » به آن تفسير شده و بگوييم كه منظور روايات تطبيق نبوده - در اين صورت مراد از هلاكت ، فساد ، و بدون اثر شدن است ، آن وقت جمله مورد بحث تعليل مىشود براى جمله * ( « وَلا تَدْعُ مَعَ اللَّه إِلهاً آخَرَ » ) * ، و جمله ما قبلش قرينه مىشود براى اينكه مراد از كلمه « شىء » دين و اعمال دينى است ، كه آن وقت معناى جمله مورد بحث چنين مىشود : به غير
هامش
( 1 ) آنچه نزد شما است نابود مىشود ، و آنچه نزد خداست باقى مىماند . سوره نحل ، آيه 96 .
( 2 ) آنچه نزد خداست بهتر است براى نيكان ، سوره آل عمران ، آيه 198 .
( 3 ) به زودى مىرسد ، مجرمين را ذلتى نزد خدا و عذابى شديد . سوره انعام ، آيه 124 .
( 4 ) هيچ چيز نيست مگر آنكه نزد ما خزينه هاى آن است . سوره حجر ، آيه 21 .
( 5 ) نزد ما است كتابى محفوظ . سوره ق ، آيه 4 .
( 6 ) سوره اعراف ، آيه 54 .
( 7 ) وجه او را مىخواهند . سوره انعام ، آيه 52 .
( 8 ) مگر به خاطر به دست آوردن وجه پروردگار اعلايش . سوره ليل ، آيه 20 .