الْمُشْرِكِينَ » ) * .
* ( « لا إِله إِلَّا هُوَ كُلُّ شَيْءٍ هالِكٌ إِلَّا وَجْهَه لَه الْحُكْمُ وَإِلَيْه تُرْجَعُونَ » ) * كلمه اخلاص « لا إله الا اللَّه » در مقام تعليل جمله * ( « وَلا تَدْعُ مَعَ اللَّه إِلهاً آخَرَ » ) * است ، يعنى براى اين گفتيم كه با خدا خدايى ديگر مخوان كه غير از او هيچ معبودى نيست .
جمله بعد از كلمه اخلاص ، كلمه اخلاص را تعليل مىكند ، كه بيانش خواهد آمد .
* ( « كُلُّ شَيْءٍ هالِكٌ إِلَّا وَجْهَه » ) * - كلمه « شىء » از نظر مصداق با كلمه « موجود » مساوى است ، ( هر چيزى كه موجود باشد چيز هم هست ، و هر چه كه چيز باشد موجود نيز هست ) ، در نتيجه بر تمامى موجودات اطلاق مىشود حتى بر خداى تعالى ، هم چنان كه در آيه « قُلْ أَيُّ شَيْءٍ أَكْبَرُ شَهادَةً قُلِ اللَّه » « 1 » مىبينيم كلمه « شىء » بر خدا اطلاق شده ، و كلمه « هلاك » به معناى بطلان و معدوم شدن است .
دو كلمه « وجه » و « جهت » به يك معنا است ، مانند كلمه « وعد » و « عدة » ، و وجه هر چيزى در عرف عام به معناى آن ناحيه اى از آن است كه با آن با غير روبرو مىشود و ارتباطى با آن دارد ، هم چنان كه وجه هر جسمى سطح بيرون آن است ، و وجه انسان نيم پيشين سر و صورتش مىباشد ، يعنى آن طرفى كه با آن با مردم روبرو مىشود ، و وجه خدا چيزى است كه با آن براى خلقش نمودار است ، كه خلقش هم با آن متوجه درگاه او مىشوند ، و اين همان صفات كريمه او از حيات و علم و قدرت و سمع و بصر است و نيز هر صفتى از صفات فعل مانند صفت خلقت و رزق و احياء و اماته و مغفرت و رحمت و همچنين آيات داله بر خدا بدان جهت كه آيتند ، وجه خدا مىباشند .
بنا بر اين هر موجودى كه تصور شود فى نفسه هالك و باطل است ، و حقيقتى جز آنچه كه از ناحيه خداى تعالى به آن افاضه شود ندارد ، و آنچه كه منسوب به خداى تعالى نباشد از حقيقت به طور كلى خالى است ، و جز موهومى كه وهم متوهم آن را تراشيده نيست ، و يا سرابى است كه خيال آن را به صورت حقيقت جلوه داده ، مانند اصنام و بتها كه از حقيقت جز اين مقدار كه سنگ و يا چوب و يا فلز است ندارند ، و اما اينكه رب و يا معبود باشند و نفع و ضرر يا اثر ديگرى داشته باشند حقيقت ندارد ، و بيش از نامهايى كه از ناحيه پرستندگان آنها صورت گرفته چيز ديگرى نيستند .
هامش
( 1 ) بگو شهادت چه چيز بزرگتر است ؟ بعد خودت پاسخ بده كه شهادت خدا بزرگتر است ، سوره انعام ، آيه 19 .