اسم از اسماى خداى تعالى كه با لطيفترين و بىسابقه ترين وجهى در اين 9 آيه به كار رفته است .
* ( « وَالَّذِينَ هاجَرُوا فِي سَبِيلِ اللَّه ثُمَّ قُتِلُوا أَوْ ماتُوا لَيَرْزُقَنَّهُمُ اللَّه رِزْقاً حَسَناً » ) * بعد از آنكه اخراج مهاجرين از ديارشان را بيان كرد دنبالش پاداش مهاجرت و محنتشان در راه خدا را ذكر مىكند ، و آن عبارت است از وعد حسن و رزق حسن .
و اگر هجرت را مقيد به قيد * ( « فِي سَبِيلِ اللَّه » ) * كرد براى اين است كه اگر هجرت براى خدا نبوده باشد مثوبتى بر آن مترتب نمىشود ، چون مثوبت متعلق به عمل صالح مىشود ، و عمل صالح وقتى عمل صالح مىشود كه با خلوص نيت باشد ، و در راه خدا انجام شود نه در راه غير خدا ، از قبيل به دست آوردن مال و جاه و امثال آنها از مقاصد دنيوى ، و لذا مىگوييم دو جمله « قتلوا » و « او ماتوا » نيز در واقع مقيد به قيد مزبور است ، يعنى « قتلوا فى سبيل اللَّه » و « ماتوا فى سبيل اللَّه » و يا « تغربوا فى سبيل اللَّه » در راه خدا كشته شدند ، يا مردند يا غربت كشيدند .
* ( « وَإِنَّ اللَّه لَهُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ » ) * - اين جمله آيه را ختم مىكند ، و مضمون آن را كه رزق حسن ( نعمت اخروى ) است تعليل مىنمايد ، چون بعد از مردن و كشته شدن جز آخرت جايى نيست كه آدمى در آن رزق حسن بخورد . و اصولا در آيات قرآنى اطلاق رزق بر نعمتهاى بهشت شده ، مانند آيه « أَحْياءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ » « 1 » .
* ( « لَيُدْخِلَنَّهُمْ مُدْخَلًا يَرْضَوْنَه وَإِنَّ اللَّه لَعَلِيمٌ حَلِيمٌ » ) * كلمه « يدخلن » و « مدخل » هر دو از ادخال گرفته شده ، و « مدخل » - به ضم ميم و فتح خاء - اسم مكان از ادخال است و احتمال اينكه مصدر ميمى باشد آن طور كه بايد مناسب با سياق نيست .
و در اينكه اين مدخل را كه همان بهشت است توصيف كرده به اينكه « يرضونه - مايه خشنودى ايشان است » « رضاء » را هم مطلق آورده تا منتها درجه آنچه آدمى آرزويش مىكند مشمول آن شود هم چنان كه فرموده : « لَهُمْ فِيها ما يَشاؤُنَ » « 2 » .
و جمله مورد بحث بيان است براى جمله * ( « لَيَرْزُقَنَّهُمُ اللَّه رِزْقاً حَسَناً » ) * و اينكه ايشان را به مدخلى داخل مىكند كه مايه خشنوديشان باشد و از آن كراهتى نداشته باشند تلافى اخراج مشركين است كه ايشان را از ديارشان اخراج كردند ، اخراجى كه مايه كراهتشان شد و لذا اين
هامش
( 1 ) زندگانند نزد پروردگارشان روزى مىخورند . سوره آل عمران ، آيه 169 .
( 2 ) در بهشت آنچه را بخواهند در اختيارشان هست . سوره فرقان آيه 16 .