كارى كه فى نفسه دشوار و يا آسان باشد به يك حد است ، پس قدرت او آميخته با عجز نيست ، و دستخوش كندى و خستگى نمىگردد .
اين جمله هم جارى مجراى آيه شريفه « أفَعَيِينا بِالْخَلْقِ الأَوَّلِ » « 1 » و آيه « إِنَّ الَّذِي أَحْياها لَمُحْيِ الْمَوْتى إِنَّه عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ » و ساير آياتى است كه بعث را از راه عموم قدرت و نامتناهى بودن آن اثبات مىكند مىباشد .
پس اين نكته ها كه در جمله * ( « ذلِكَ بِأَنَّ اللَّه . . . » ) * است ، سه نتيجه است كه از آيه سابق بر آن استخراج شده ، و غرض همه يكى است ، و آن يادآورى دليلى است كه بعث را اثبات مىكند . و جمله اخير كه مىفرمود : * ( « وَأَنَّ السَّاعَةَ آتِيَةٌ لا رَيْبَ فِيها وَأَنَّ اللَّه يَبْعَثُ مَنْ فِي الْقُبُورِ » ) * متضمن آن است .
آيه قبلى تنها مساله بعث مردگان ، و ظرفى كه در آن مبعوث مىشوند را ذكر مىكرد ، ولى بيان نمىكرد كه آن ظرف چه وقت است . آيه مورد بحث آن را معين نموده ، و فرموده :
ظرف آن ، ساعت است . و اگر نفرمود : خدا ساعت را مىآورد . و آمدن را به خود ساعت نسبت داد ، شايد از اين جهت بوده كه ناگهانى بودن آن را در نظر گرفته ، كه اعتبار هيچ علمى به آن تعلق نمىگيرد . همانطور كه فرموده « لا تَأْتِيكُمْ إِلَّا بَغْتَةً » .
پس اگر نسبتش را به فاعل ( خدا ) نداده ، مانند تعيين نكردن وقت آن ، در آيه « قُلْ إِنَّما عِلْمُها عِنْدَ اللَّه » « 3 » و آيه « إِنَّ السَّاعَةَ آتِيَةٌ أَكادُ أُخْفِيها » « 4 » همه مبالغه در اخفاء آن و تاييد ناگهانى بودن آن است .
و نام قيامت و آمدن ناگهانىاش در كلام خداى تعالى بسيار آمده ، و در هيچ جا فاعل و آورنده آن ذكر نشده ، بلكه همه جا از آن بمانند « آتية - خواهد آمد » ، « تاتيهم - قيامتشان خواهد آمد » « قائمة » ، و « تقوم » ، و مانند اينها تعبير شده .
و اما مظروف را كه عبارت است از احياى انسانهاى مرده ، در جمله * ( « وَأَنَّ اللَّه يَبْعَثُ مَنْ فِي الْقُبُورِ » ) * ذكر كرده .
حال اگر بگويى : نتيجه حجت مذكور بعث همه موجودات است ، نه تنها انسان ، براى
هامش
( 1 ) مگر از خلقت اول به ستوه آمديم . سوره ق ، آيه 15 .
( 2 ) آن كس كه آن را زنده كرده زنده كننده مردگان است ، كه او بر هر چيز قادر است . سوره حم سجده ، آيه 39 .
( 3 ) بگو علم به وقت آن نزد پروردگار من است . سوره اعراف ، آيه 187 .
( 4 ) قيامت آمدنى است و من بنا دارم پنهانش كنم . سوره طه ، آيه 15 .