و نيز مؤمنين را به امثال نماز ، حج ، عمل خير ، اذن در قتال و جهاد مخاطب قرار داده ، و آيات آن داراى سياقى است كه مىفهماند مؤمنين جمعيتى بودهاند كه اجتماعشان تازه تشكيل شده ، و روى پاى خود ايستاده ، و مختصرى عده و عده و شوكت به دست آوردهاند .
با اين بيان به طور قطع بايد گفت كه اين سوره در مدينه نازل شده ، چيزى كه هست نزول آن در اوايل هجرت و قبل از جنگ بدر بوده است . و غرض سوره بيان اصول دين است ، البته با بيانى تفصيلى كه مشرك و موحد هر دو از آن بهره مند شوند . و نيز فروع آن ، ولى بيانش در فروع به طور اجمال است ، و تنها مؤمنين موحد از آن استفاده مىكنند ، چون تفاصيل احكام فرعى در روزگارى كه اين سوره نازل مىشده هنوز تشريع نشده بود ، و به همين جهت در اين سوره كليات فروع دين از قبيل نماز و حج را بيان كرده است .
و از آنجايى كه دعوت مشركين به اصول دين توحيد از طريق انذار صورت مىگرفته ، و نيز وادارى مؤمنين به اجمال فروع دين به لسان امر به تقوى بوده ، و قهرا سخن از روز قيامت به ميان آمده ، لذا گفتار را در آن فراز بسط داده ، و در آغاز سوره ، زلزله روز قيامت - كه از علامتهاى آن است و به وسيله آن زمين ويران شده ، و كوه ها فرو مىريزد - را خاطر نشان ساخته است .
* ( « يا أَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمْ إِنَّ زَلْزَلَةَ السَّاعَةِ شَيْءٌ عَظِيمٌ » ) * كلمه « زلزله » و « زلزال » به معناى شدت حركت است به حالتى كه هول انگيز باشد .
و گويا از طريق اشتقاق كبير از ماده « زل » كه به معناى « زلق » است گرفته شده ، و به منظور مبالغه و اشاره به تكرار آن تكرار شده است ، و اين در واژه هاى مشابه « زل » شايع و زياد است ، مثل « ذب » و « ذبذب » ، « دم » و « دمدم » ، « كب » و « كبكب » ، « دك » و « دكدك » ، « رف » و « رفرف » و . . . .
خطاب در آيه شريفه كه فرمود * ( « يا أَيُّهَا النَّاسُ » ) * شامل جميع مردم ، از كافر و مؤمن ، مرد و زن ، حاضر و غايب ، و موجودين در عصر نزول آيه ، و آنهايى كه بعدا به وجود مىآيند مىشود . و حاضرين در عصر خطاب و در مجلس خطاب وسيله پيوستگى با همه است ، چون همه در نوع انسانيت مشتركند .
و . . . ]
در اين خطاب مردم را امر كرده كه از پروردگارشان بپرهيزند ، كافر بپرهيزد ، ايمان آورد ، مؤمن بپرهيزد از كيفر مخالفت اوامر و نواهى او در فروع انديشه كند . و آن گاه امر مزبور را تعليل كرده به اينكه چون زلزله قيامت امر عظيمى است . و ناگفته پيدا است كه دعوت در اين آيه دعوت از راه انذار و تهديد است .