گشته جامعه بشرى صالح كه خداى را بندگى كنند و به وى شرك نورزند در آن زندگى كنند هم چنان كه آيه « وَعَدَ اللَّه الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الأَرْضِ . . .
يَعْبُدُونَنِي لا يُشْرِكُونَ بِي شَيْئاً » « 1 » از آن خبر مىدهد . و يا اين بركات اخروى است كه عبارت است از مقامات قربى كه در دنيا براى خود كسب كردند چون اين مقامات هم ، از بركات حيات زمينى است هر چند كه خودش از نعيم آخرت است هم چنان كه آيه : « وَقالُوا الْحَمْدُ لِلَّه الَّذِي صَدَقَنا وَعْدَه وَأَوْرَثَنَا الأَرْضَ نَتَبَوَّأُ مِنَ الْجَنَّةِ حَيْثُ نَشاءُ » « 2 » كه حكايت كلام اهل بهشت است و آيه « أُولئِكَ هُمُ الْوارِثُونَ الَّذِينَ يَرِثُونَ الْفِرْدَوْسَ » « 3 » بدان اشاره مىكنند .
از همين جا معلوم مىشود كه آيه مورد بحث خاص به يكى از دو وراثتهاى دنيايى و آخرتى نيست بلكه هر دو را شامل مىشود . و مفسرينى كه آن را به وراثت آخرتى اختصاص دادهاند و به آياتى كه مناسب با آن وراثت است تمسك جسته و چه بسا گفتهاند همين معنا متعينا مقصود است چون بعد از اعاده ديگر زمينى نيست تا صالحان آن را ارث ببرند ، حرف درستى نزدهاند ، زيرا معلوم نيست كه آيه مورد بحث عطف بر آيه قبلىاش كه متعرض مساله اعاده بوده شده باشد تا بگوييد بعد از اعاده ديگر زمينى باقى نمىماند . و ممكن است عطف به اول آيات باشد كه مىفرمود : * ( « فَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحاتِ » ) * كه به زودى به آن اشاره خواهيم كرد .
آن مفسرينى هم كه آيه را به وراثت دنيايى اختصاص داده حمل بر دوره ظهور اسلام و يا دوران مهدى ( ع ) - كه رسول خدا ( ص ) در اخبار متواتره از آن خبر داده و شيعه و سنى آنها را نقل كردهاند - نمودهاند باز راه درستى نرفتهاند زيرا روايات مذكور هر چند متواتر و مسلم است اما آيه را تخصيص نمىزند .
كوتاه سخن ، همانطورى كه گفتيم آيه شريفه مطلق است و شامل هر دو وراثت مىشود چيزى كه هست از نظر سياق آنچه كه عقل و اعتبار اقتضاء مىكند اين است كه آيه شريفه عطف بر همان جمله * ( « فَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحاتِ وَهُوَ مُؤْمِنٌ . . . » ) * باشد چون آن آيه به تفصيل حال اهل اختلاف از نظر جزاى اخروى اشاره مىكرد و اين آيه به تفصيل حال آنان از
هامش
( 1 ) خدا به آن عده از شما كه ايمان آورده عمل صالح كردند وعده داده كه به زودى ايشان را جانشين ديگران در زمين كند . . . مرا بپرستند و چيزى شريكم نسازند ، سوره نور ، آيه 55 .
( 2 ) و گفتند حمد خداى را كه زمين را به ما ارث داد تا هر جا از بهشت را كه بخواهيم براى خود انتخاب كنيم . سوره زمر ، آيه 74 .
( 3 ) ايشانند وارثان ، همانهايى كه فردوس برين را ارث مىبرند . سوره مؤمنون ، آيه 11 .