امتها گسيل داشته و به حكمت و شريعت تاييد فرموده و از شر ستمكاران نجات داده اشاره مىفرمايد تا در عين اينكه براى مطالب گذشته مثلهايى است حجت تشريع را تاييد نموده و مشركين را انذار و تخويف ، و مؤمنين را بشارت داده باشد . از جمله انبيا موسى و هارون و ابراهيم و لوط و اسحاق و يعقوب و نوح و داوود و سليمان و ايوب و اسماعيل و ادريس و ذا الكفل و ذا النون و زكريا و يحيى و عيسى كه هفده نفرند نام برده كه از اين هفده نفر هفت نفر را در اين آيات كه مورد بحث ما است آورده و بقيه را در آيات بعد از آن ، در اين آيات نخست موسى و هارون را و سپس ابراهيم و اسحاق و يعقوب و لوط را كه قبل از موسى و هارون زندگى مىكردهاند نام برده و آن گاه داستان نوح را ذكر كرده كه وى از آن چهار نفر هم جلوتر مىزيسته .
* ( « وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسى وَهارُونَ الْفُرْقانَ وَضِياءً وَذِكْراً لِلْمُتَّقِينَ » ) * .
اين آيه به وجهى تفصيل اجمالى است كه در آيه « وَما أَرْسَلْنا قَبْلَكَ إِلَّا رِجالًا نُوحِي إِلَيْهِمْ . . . » ، گذشت كه آنچه را به ايشان وحى فرستاده بيان مىكند كه آن عبارت بوده از معارف و شرايع و اينكه با قضاء به قسط خود و هلاك ساختن دشمنان تاييدشان فرموده است .
و آيه بعدى شاهد بر اين است كه مراد از « فرقان » و « ضياء » و « ذكر » ، تورات است كه خداوند آن را به موسى و برادرش هارون كه شريك در نبوت وى بود داد ، و كلمه فرقان مانند كلمه فرق مصدر است ، چيزى كه هست فرقان بليغتر از فرق است . راغب مىگويد بعضى گفتهاند فرقان اسم است نه مصدر « 1 » و اگر تورات را فرقان خوانده يا براى اين است كه تورات فرق گذارنده ميان حق و باطل است و يا بدين جهت است كه وسيله فرق ميان حق و باطل در اعمال و اعتقادات است ، اين آيه نظير آيه « وَإِذْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ وَالْفُرْقانَ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ » « 2 » است و اگر تورات را ضياء خوانده بدين جهت است كه مسير بنى اسرائيل را به سوى سعادت و رستگارى دنيا و آخرت روشن مىكرد و اگر ذكر ناميده بدين جهت است كه تورات مشتمل بر مطالبى از حكمتها و موعظه ها و عبرتها است كه خداى را به ياد آدمى مىاندازد و شايد به خاطر همين كه يكى از اسماى تورات ، فرقان بوده آن را با الف و لام آورده به خلاف ضياء و ذكر و به وجهى ديگر تورات فرقان براى همه است ولى ضياء و ذكر براى
هامش
( 1 ) مفردات راغب ، ماده « فرق » .
( 2 ) و ( نيز به خاطر آوريد ) هنگامى را كه به موسى كتاب ، وسيله تشخيص حق از باطل را داديم تا هدايت شويد . سوره بقره ، آيه 53 .