و ثانيا اينكه : اصل اين حرف قابل تصور نيست ، براى اينكه ثبوت قبل از وجود معنا ندارد ، چون وجود مساوى با شيئيت است ، پس چيزى كه وجود ندارد شيئيت ندارد و چيزى كه شيئيت ندارد ثبوت ندارد .
و اما ثالثا اينكه : اثبات استعداد در آن عالم به فرضى كه تصور شود ، مستلزم اثبات فعليتى در مقابل آن است ، چون استعداد بدون فعليت باز تصور نمىشود ، و همچنين فرض مصلحت در آن عالم درست نمىشود مگر با فرض كمال و نقص ، و اين آثار ، آثار خارجيت و وجود خارجى است ، پس آنچه را كه ثبوت نام نهادهاند ، همان وجود خارجى است ، و اين را در اصطلاح علمى خلف مىگويند ، يعنى چيزى را ادعا كردن ، و در مقام اثبات ، ضد آن را اثبات نمودن .
و آنچه كه ما گفتيم مطلبى است كه هم ابحاث عقلى آن را تاييد مىكند ، و هم بحث قرآنى ، و از آيات قرآن همين بس كه مىفرمايد : « وَيَوْمَ يَقُولُ كُنْ فَيَكُونُ قَوْلُه الْحَقُّ » « 1 » زيرا در اين آيه كلمه « كن » را تنها و تنها وسيله ايجاد معرفى نموده ، و آن را كلام خود دانسته و نيز آن را حق ( عين ثابت خارجى ) معرفى نموده است .
پس قول خدا عبارت است از همان وجود اشياى خارجى كه در عين اينكه قول خدا هستند ، فعل او نيز هستند ، پس قول خدا فعل خدا است و فعل خدا همان وجود اشيا و خارجيت آنها است . و نيز فرمود : « الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ فَلا تَكُنْ مِنَ الْمُمْتَرِينَ » « 2 » و حق عبارت است از سخن و يا اعتقادى كه با واقعيت و خارج تطبيق كند پس در حقيقت خارج بالأصاله حق است و قول و فعل مطابق با آن به تبع آن حق است . و وقتى خارج ، فعل خدا باشد آن وقت با در نظر گرفتن اينكه همين خارج مبدأ قول و عمل حق است به خوبى روشن مىشود كه چطور حق از خدا شروع شده و به سوى او باز مىگردد . و به همين جهت است كه فرمود : « الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ » و نفرمود : « الحق مع ربك - حق با پروردگارت است » هم چنان كه خود ما هم در هنگام مخاصمات كه بينمان اتفاق مىافتد مىگوييم : « الحق مع فلان - حق با فلانى است » ولى خداى تعالى با اينكه بايد مىفرمود حق با خدا است چنين نفرمود بلكه فرمود حق از ناحيه خدا است تا آن نكته را برساند .
از همين جا معلوم مىشود كه هر فعلى كه تصور شود يكى از عنوان حق و باطل را دارد
هامش
( 1 ) و روزى كه مىگويد باش پس مىباشد و قول او حق است . سوره انعام ، آيه 73 .
( 2 ) حق از ناحيه پروردگار تو است پس از آنان مباش كه در مسائل ترديد و شك مىكنند . سوره آل عمران ، آيه 60 .