به « آنچه در دست دارى » تعبير فرمود براى اين است كه اين تعبير لطيفتر و عميقتر است ، چون اشاره به اين دارد كه هيچ چيزى حقيقت ندارد مگر آنچه خدا مىخواهد ، و اگر خواست آنچه با دست موسى است عصا باشد عصا مىگردد و اگر خواست مار باشد مار مىشود و موسى از خود چيزى ندارد .
و اما اينكه چرا از اژدها و مارهاى آنان تعبير « ب * ( ما صَنَعُوا ) * - آنچه ساختند » كرد براى اين بود كه جنگ ميان قدرت مطلق كه دنبالش اراده اى است كه موجودات در اينكه چه اسمى داشته باشند « عصا يا اژدها ؟ » و چه حقيقتى دارا باشند تابع آن هستند - و ميان اين جادوها كه ساخته و پرداخته بشر عاجز و ناتوان است كيدى باطل بيش نيست ، قرار گرفته بود ، و معلوم است كه « كَلِمَةُ اللَّه هِيَ الْعُلْيا » و نيز معلوم است كه « وَاللَّه غالِبٌ عَلى أَمْرِه » پس ديگر چه جاى اينكه ترس به خود راه دهد ! .
در اين جمله يعنى جمله * ( « وَأَلْقِ ما فِي يَمِينِكَ تَلْقَفْ ما صَنَعُوا » ) * بيان مىكند كه موسى ( ع ) از نظر ظاهر نيز غالب خواهد بود هم چنان كه ذيل آيه غلبه او را از نظر باطن و حقيقت مىفهماند ، چون باطل حقيقتى ندارد ، و كسى كه بر حق باشد سزاوار نيست از غلبه باطل بر حق خود بهراسد .
* ( « إِنَّما صَنَعُوا كَيْدُ ساحِرٍ » ) * - اين جمله تعليل لفظى جمله * ( « تَلْقَفْ ما صَنَعُوا » ) * است و كلمه « ما » مصدريه و يا موصوله است و بيان به حسب حقيقت علو و غلبه آن جناب است براى اينكه آنچه آنان دارند كيد ساحران است كه حقيقتى ندارد و آنچه با موسى است معجزه و حقيقت محض است و معلوم است كه حق غالب است و مغلوب نمىشود .
* ( « وَلا يُفْلِحُ السَّاحِرُ حَيْثُ أَتى » ) * - اين جمله به منزله كبرايى است براى صغراى * ( « إِنَّما صَنَعُوا كَيْدُ ساحِرٍ » ) * و اثبات مىكند كه آنچه از سحر ساحر عايد او مىشود خيالى است از تماشاگران ، خيالى باطل و خالى از حقيقت ، و معلوم است كه در امر موهوم و خالى از واقعيت ، فلاح و رستگارى حقيقى نيست .
پس جمله * ( « وَلا يُفْلِحُ السَّاحِرُ حَيْثُ أَتى » ) * نظير آيه « إِنَّ اللَّه لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ » « 1 » و آيه « وَاللَّه لا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفاسِقِينَ » « 2 » و امثال آنها است ، و همه آنها از فروعات جمله
هامش
( 1 ) خداوند هيچگاه ستمگران راى هدايت نخواهد كرد . سوره انعام ، آيه 144 .
( 2 ) خداوند گروه فاسقان راى هدايت نمىكند . سوره مائده ، آيه 108 .