رَبُّكُمُ الأَعْلى » « 1 » ، و نيز گفته : « لَئِنِ اتَّخَذْتَ إِلهَاً غَيْرِي لأَجْعَلَنَّكَ مِنَ الْمَسْجُونِينَ » « 2 » .
بنا بر اين اگر در پاسخ آن دو گفت : « پروردگار شما كيست ؟ » در حقيقت خواسته است از ربوبيت خداى سبحان براى خود تغافل كند و خود را به اين راه بزند كه من كلمه « پروردگارت » را نشنيدم لذا مىپرسد پروردگارى كه شما رسول او هستيد كيست ؟ .
يكى از اصول قطعى و مسلم نزد امم بتپرست اين است كه آفريدگار تمامى عالم حقيقتى است كه بزرگتر از آن است كه با مقياسى اندازه گيرى و تحديد شود و عظيمتر از آن است كه عقل و يا وهم كسى به او احاطه يابد و محال است كسى با عبادت خود متوجه او شده ، و با قربانيش به او تقرب جويد ، پس او را نبايد إله و رب خود گرفت ، بلكه واجب آن است كه در عبادت متوجه بعضى از مقربين درگاهش شد و براى آن واسطه قربانى كرد ، تا او آدمى را به خدا نزديك نموده ، در درگاهش شفاعت كند ، و اين واسطه ها همان آلهه و اربابند ، و خداى سبحان نه إله است و نه رب ، بلكه او إله آلهه و رب ارباب است ، پس اينكه كسى بگويد : براى من ربى است ، لا بد مقصودش يكى از آلهه غير خدا است ، و نمىتواند مقصودش خداى سبحان باشد ، و در محاوره وثنىها و گفتگوهاشان همين معنا مقصود است .
پس اينكه فرعون پرسيد « پروردگار شما كيست ؟ » نخواست وجود خداى سبحان را كه آفريدگار همه عالم است انكار كند ، و نيز اين سؤال وى انكار اينكه خود او الهى دارد نيست ، چون در قرآن كريم در سوره اعراف ، آيه 127 مضمونى است كه مىرساند خود فرعون نيز آلهه اى داشته و آن اين است كه : « درباريانش مىگويند آيا موسى را به حال خود وا مىگذارى كه مقام تو و آلهه ات را به هيچ بگيرد ؟ » .
بلكه منظور او اين بوده كه بفهمد إله موسى و فرعون كيست ؟ آيا غير فرعون إله و ربى دارند ؟ و اين همان معنايى است كه گفتيم از تغافل فرعون از دعوت آن دو به خداى سبحان در اولين بار دعوتشان استفاده مىشد ، پس فرعون چنين فرض كرده ( و لو فرض شخص متجاهل ) كه موسى و برادرش او را به سوى بعضى آلهه غير خدا كه معمول در آن روز بوده مىخوانند ، لذا مىپرسد آن إله و رب كيست ؟ .
آرى در ميان وثنىها نيز رسم بوده كه هر كس از هر إله كه خوشش مىآمده آن را إله خود مىگرفته و چه بسا كه در گرفتن إله تفنن مىكردند ، وقتى از يك إله سير مىشدند رب و
هامش
( 1 ) من پروردگار بزرگتر شمايم . سوره نازعات ، آيه 24 .
( 2 ) اگر غير از من معبودى بگيرى تو را از زندانيان خواهم كرد . سوره شعراء ، آيه 29 .