فاعل خودش است ، و مراد اين است كه نماز بخوان تا با ثنا و ثواب خود ، تو را ياد كنيم ، و يا اين است كه « نماز بخوان براى اينكه من نماز را در كتب آسمانيم ذكر كرده و بدان دستور دادهام » .
بعضى « 1 » ديگر گفتهاند : اين اضافه انحصار اقامه را در ذكر ، افاده مىكند ، و معنايش اين است كه نماز را تنها و تنها به خاطر ياد من بخوان ، نه به غرض ديگر ، از قبيل اميد ثواب و يا ترس عقاب . ولى بعضى « 2 » ديگر اين افاده را قبول نكردهاند .
بعضى « 3 » ديگر انحصار را قبول كرده و گفتهاند : مضاف را منحصر در مضاف اليه مىكند ، و مراد اين است كه نماز را تنها به خاطر ياد من به جاى آر ، بدون اينكه به آن رياء كنى ، يا با ياد غير من آميخته اش سازى . بعضى « 4 » ديگر گفتهاند : هر چند اين معنا در جاى خود صحيح است و ليكن لفظ آيه هيچ دلالتى بر آن ندارد .
بعضى « 5 » ديگر گفتهاند : مراد از ذكر ، ذكر خود نماز است ، يعنى نماز را هر وقت بيادت آمد و يا به خاطر اينكه يادت آمد بخوان ، كه بنا بر اين مضاف در تقدير است ، و اصل آن « لذكر صلوتى » بوده ، و يا از آنجايى كه ذكر نماز سبب ذكر خدا است مسبب را آورده و سبب را اراده كرده است . و همچنين وجوه زشت و زيبايى ديگر و آنچه بفهم آدمى تبادر مىكند همان است كه گفتيم .
* ( « إِنَّ السَّاعَةَ آتِيَةٌ أَكادُ أُخْفِيها لِتُجْزى كُلُّ نَفْسٍ بِما تَسْعى » ) * .
اين آيه تعليل جمله « فاعبدنى » است كه در آيه قبلى بود ، و اين منافات ندارد با اينكه جمله مذكور متفرع بر * ( « لا إِله إِلَّا أَنَا » ) * باشد ، براى اينكه هر چند وجوب عبادت خدا ذاتا متفرع بر يكتايى او است ، و ليكن يكتايى او به تنهايى و بدون وجود روز جزا كه آدميان پاداش داده شوند ، و نيك و بد از هم متمايز گردند ، مطيع و ياغى از هم جدا شوند ، اثرى ندارد ، و تشريع احكام و اوامر و نواهى بىنتيجه مىماند ، و به همين جهت در قرآن كريم مكرر در مقام اثبات چنين روزى فرموده : هيچ ريبى در آن نيست .
و در جمله * ( « أَكادُ أُخْفِيها » ) * ظاهر اينكه اخفاء را مطلق آورد اين است كه مراد اخفاء به تمام معنا باشد ، يعنى آن را پنهان بدارم و مكتوم نگه دارم ، و به هيچ وجه احدى را از آن آگاه نكنم ، تا وقتى واقع مىشود ناگهانى و دفعة واقع شود ، هم چنان كه قرآن كريم صريحا فرموده : « لا تَأْتِيكُمْ إِلَّا بَغْتَةً » « 6 » .
هامش
( 1 ، 2 ، 3 ، 4 ، 5 ) تفسير فخر رازى ، ج 22 ، ص 19 الى 21 .
( 6 ) و جز به طور ناگهانى به سراغ شما نمىآيد . سوره اعراف ، آيه 187 .