ولى ظاهر سياق ، اين معنا را بعيد مىدارد ، براى اينكه از ظاهر سياق بر مىآيد كه كلمه « ضدا » كه در مقابل كلمه « عزا » قرار گرفته ، وصف آلهه باشد ، نه مشركين ، و لازمه اين آن است كه آلهه كه ضد مشركين مىشوند عبادت مشركين را كافر گردند ، ترتيبى كه در ضمائر آيه است اين معنا را مىرساند ، نه عكس آن را .
علاوه بر اين اگر عكس بود بايد مىفرمود « سيكفرون بهم - به زودى به آنها كافر مىشوند » نه اينكه بفرمايد * ( « سَيَكْفُرُونَ بِعِبادَتِهِمْ » ) * چون كه آلهه مشركين را عبادت نكردند تا مشركين به عبادت آنها كافر گردند .
و منظور از كفر آلهه در روز قيامت نسبت به عبادت مشركين ، و ضد ايشان شدن ، اين است كه آن روز حقيقت امر بر مشركين ظاهر مىگردد ، چون شان قيامت همين است كه حقايق در آن روز روشن شود ، نه اينكه حقايق آن روز موجود شوند ، و اگر اين حقايق آن روز موجود شوند ، يعنى در دنيا آلهه نسبت به عبادت مشركين كافر نبوده باشند ، و آن روز كافر شوند ، استدلال آيه تمام نمىشود ( دقت فرمائيد ) و بنا بر اين معنا ، جمله * ( « ألَمْ تَرَ » ) * به خوبى مترتب مىشود بر جمله * ( « كَلَّا سَيَكْفُرُونَ . . . » ) * .
* ( « ألَمْ تَرَ أَنَّا أَرْسَلْنَا الشَّياطِينَ عَلَى الْكافِرِينَ تَؤُزُّهُمْ أَزًّا » ) * .
كلمه « از » و كلمه « هز » به يك معنا است ، و آن عبارت است از تكان دادن به شدت ، و مراد اين است كه شيطانها كفار را با شدت به سوى شر و فساد تكان مىدهند ، تحريك مىكنند ، و به پيروى باطل تشويق نموده و به وسيله تزلزل از فضيلت استقامت و ثبات بر حق گمراهشان مىسازند .
و اگر در آيه شريفه ارسال شيطانها را به خدا نسبت داده ، از آنجايى كه از باب مجازات است هيچ عيبى ندارد ، چون مشركين به حق كفر ورزيدند ، و خدا هم از در مجازات شيطانها را فرستاد تا كفر و گمراهيشان را زيادتر كنند ، شاهد اين معنا هم جمله * ( « عَلَى الْكافِرِينَ » ) * است ، زيرا اگر از باب مجازات نبود ، و فرستادن شيطانها به منظور گمراهى ابتدايى آنها بود ، مىفرمود « عليهم » نه اينكه به جاى ضمير اسم ظاهر « كافرين » را بياورد .
اين آيه شريفه به خاطر اينكه جمله * ( « ألَمْ تَرَ » ) * در صدر آن آمده ، و معناى استشهاد را افاده مىكند ، در مقام تاييد مطلب آيه قبلى است كه مىفرمايد : آلهه كفار ضد ايشان مىشوند ، نه عزت آنان ، چون تحريك شيطانها ، مشركين را به سوى شر و فساد و پيروى باطل ،
هامش
سوره انعام ، آيه 23 .