* ( « كَلَّا سَيَكْفُرُونَ بِعِبادَتِهِمْ وَيَكُونُونَ عَلَيْهِمْ ضِدًّا » ) * .
كلمه « ضد » به حسب لغت به معناى منافىاى است كه با هيچ چيز جمع نشود ، و از اخفش هم نقل شده كه ضد ، هم به واحد اطلاق مىشود و هم به جمع ، مانند « رسول » و « عدو » . ولى بعضى « 1 » از علماى لغت آن را رد كردهاند ، و اطلاق ضد در آيه بر جمع آلهه را با اينكه كلمه ضد مفرد است ، چنين توجيه كرده كه : چون آلهه همگى متفقند در دشمنى با اين مشركين ، و دشمنى با عبادتشان ، پس در نتيجه حكم يك فرد واحد را دارند ، و به همين جهت صحيح است مفرد بر آنان اطلاق شود .
از ظاهر سياق بر مىآيد كه دو ضمير « سيكفرون » و « يكونون » به آلهه بر مىگردد ، و دو ضمير « بعبادتهم » و « عليهم » به مشركين كه آن آلهه را براى خود اتخاذ كردند ، و معناى آيه چنين است : به زودى آلهه به عبادت اين مشركين كفر مىورزند ، و همين آلهه ضد و بر عليه ايشان مىشوند ، نه طرفدارشان ، بلكه به دشمنيشان برمىخيزند ، و اگر آن طور كه مشركين خيال مىكردند مايه عزت آنها خواهند شد ، بايد هميشه مايه عزتشان باشند ، ولى نيستند ، نظير اين بيان در آيه « وَإِذا رَأَى الَّذِينَ أَشْرَكُوا شُرَكاءَهُمْ ، قالُوا رَبَّنا هؤُلاءِ شُرَكاؤُنَا الَّذِينَ كُنَّا نَدْعُوا مِنْ دُونِكَ ، فَأَلْقَوْا إِلَيْهِمُ الْقَوْلَ إِنَّكُمْ لَكاذِبُونَ » « 2 » آمده ، و از آن روشنتر در آيه « وَالَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِه ما يَمْلِكُونَ مِنْ قِطْمِيرٍ ، إِنْ تَدْعُوهُمْ لا يَسْمَعُوا دُعاءَكُمْ ، وَلَوْ سَمِعُوا مَا اسْتَجابُوا لَكُمْ ، وَيَوْمَ الْقِيامَةِ يَكْفُرُونَ بِشِرْكِكُمْ » « 3 » آمده است .
و چه بسا بعضى « 4 » از مفسرين عكس اين معنا را احتمال داده باشند ، و ضمير « هم » را به آلهه برگردانده باشند ، كه بنا بر آن معناى آيه اين مىشود : به زودى مشركين به پرستش آلهه كفر مىورزند ، و ضد آنها مىشوند ، هم چنان كه نظير اين معنا در آيه « ثُمَّ لَمْ تَكُنْ فِتْنَتُهُمْ إِلَّا أَنْ قالُوا وَاللَّه رَبِّنا ما كُنَّا مُشْرِكِينَ » « 5 » آمده است .
هامش
( 1 ) منهج الصادقين ، ج 5 ، ص 454 .
( 2 ) و هنگامى كه مشركان معبودهايى را كه شريك خدا قرار دادند مىبينند كه مىگويند : پروردگارا اينها شريكانى است كه ما به جاى تو آنها را مىخوانديم ، در اين هنگام معبودان به آنها مىگويند شما دروغگو هستيد . سوره نحل ، آيه 86 .
( 3 ) و خدايانى كه شما به جاى او مىخوانيد حتى روكشى از هسته خرما را مالك نيستند علاوه بر اين اگر آنها را بخوانيد دعايتان را نمىشنوند و اگر هم بشنوند استجابتتان نمىكنند و روز قيامت به شرك شما كافر مىشوند . سوره فاطر ، آيه 13 و 14 .
( 4 ) منهج الصادقين ، ج 5 ، ص 454 .
( 5 ) فتنه شان جز بدينجا نمىانجامد كه بگويند به پروردگارمان خدا ، سوگند كه ما مشرك نبوديم .