* ( « أوَ لا يَذْكُرُ الإِنْسانُ أَنَّا خَلَقْناه مِنْ قَبْلُ وَلَمْ يَكُ شَيْئاً » ) * .
استفهام در اين آيه از تعجب و استبعاد است ، و معناى آيه روشن است ، زيرا در آن استبعاد كفار را چنين جواب مىدهد كه : نظير آن اتفاق افتاده ، و ديدهايد ، و بنا بر اين آيه شريفه در اثبات امكان معاد نظير آيه « وَضَرَبَ لَنا مَثَلًا وَنَسِيَ خَلْقَه ، قالَ مَنْ يُحْيِ الْعِظامَ وَهِيَ رَمِيمٌ ، قُلْ يُحْيِيهَا الَّذِي أَنْشَأَها أَوَّلَ مَرَّةٍ . . . أوَ لَيْسَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالأَرْضَ بِقادِرٍ عَلى أَنْ يَخْلُقَ مِثْلَهُمْ » « 1 » مىباشد .
حال اگر كسى بپرسد احتجاج براى اثبات معاد به وقوع مثل آن كافى نيست ، زيرا تنها امكان خلقت مثل را مىرساند نه اينكه بازگشت خود شخص را اثبات كند و حال آنكه منظور اثبات آن است ، و اينكه ثابت كند انسان با همين شخص و هيكلش ( نه هيكلى نظير اين ) بازگشت مىكند ، و دليل مذكور اين را نمىرساند ؟ .
در جواب ، بعضى گفتهاند : اين آيات در صدد اثبات بازگشت بدنها است ، به طورى كه مخلوق اولى و شخصيت انسانى دوباره برگردد ، نه اينكه عين بدنها دوباره برگردد چون بدنها به تنهايى شخصيت انسانى را تشكيل نمىدهند ، بلكه مجموع نفس و بدن آن را تشكيل مىدهد ، پس اگر نفس عين آن نفس باشد ، ولى بدن مثل آن نباشد مضر به وحدت شخصيت نيست ، هم چنان كه مىبينيم شخصيت انسان در همه طول زندگيش محفوظ است ، با اينكه بدنش عين بدن اولى يعنى زمان كودكيش نيست ، و مرتب و حال به حال اجزاى آن در تغير و تبدل است ، و بدن او در حال دوم غير بدن در حال اول او است ، ولى خود انسان باقى است ، و شخصيتش در هر دو حال يكى است ، چون نفس او يكى است .
و به همين معنا اشاره اى مىكند اين آيه « وَقالُوا أإِذا ضَلَلْنا فِي الأَرْضِ أإِنَّا لَفِي خَلْقٍ جَدِيدٍ . . . قُلْ يَتَوَفَّاكُمْ مَلَكُ الْمَوْتِ الَّذِي وُكِّلَ بِكُمْ » « 2 » يعنى شما در زير خاكها گم نمىشويد ، بلكه در دم جان دادن شما را از بدنهاتان مىگيرند و محفوظ نگاه مىدارند ، نه گم مىشويد و نه نابود مىگرديد .
هامش
( 1 ) و براى ما مثلى ( جاهلانه ) زد و در حالى كه خلقت ( اولى ) خود را فراموش كرده بود گفت اين استخوانهاى پوسيده را چه كسى زنده خواهد كرد ؟ بگو آنها را همان كسى زنده مىكند كه اول بار آنها را به وجود آورد . . . آيا آن خدايى كه آسمانها و زمين را آفريده بر آفرينش مانند شما قادر نيست ؟ ! سوره يس ، آيات 78 - 81 .
( 2 ) ( كافران ) گفتند آيا پس از آنكه ما در زمين نابود شديم باز از نو زنده خواهيم شد ؟ . . . بگو فرشته مرگ كه مامور قبض روح شما است جان شما را خواهد گرفت . سوره سجده ، آيات 10 و 11 .