بيان آيات
از اينجا به بعد ، دوباره بر سر مطلب قبل از دو آيه اى كه گفتيم به منزله جمله معترضه است بر مىگردد و در حقيقت از اينجا دنباله جمله « فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ أَضاعُوا الصَّلاةَ وَاتَّبَعُوا الشَّهَواتِ فَسَوْفَ يَلْقَوْنَ غَيًّا » تعقيب مىشود ، و بعضى از سخنانى كه از باب غى و ضلالت زدند براى نمونه ذكر مىشود و از همه آن سخنان تنها سه تا نقل شده يكى سخنى كه در باره معاد زدند ، و يكى پيرامون نبوت و يكى پيرامون مبدء .
در اين آيات ، يعنى از جمله * ( « وَيَقُولُ الإِنْسانُ ) * . . . * ( وَنَذَرُ الظَّالِمِينَ فِيها جِثِيًّا » ) * كه هفت آيه است ، حكايت سخن ايشان در استبعاد از قيامت ، و پاسخ از آن نقل شده و آثار سوء و وبالى كه در سخن ايشان است خاطر نشان مىسازد .
* ( « وَيَقُولُ الإِنْسانُ أإِذا ما مِتُّ لَسَوْفَ أُخْرَجُ حَيًّا » ) * .
اين جمله حكايت كلام انسان در انكار بعث و استبعادش از آن است ، البته اين سخن تنها از كفار بتپرست و منكرين صانع بلكه از كسانى هم كه هنوز به دليل معاد بر نخوردهاند سر مىزند ، بعضى گفتهاند : به همين جهت در مقامى كه جا داشت بفرمايد « و يقول الكافر » يا بفرمايد : « و يقول الذين كفروا » فرمود : * ( « وَيَقُولُ الإِنْسانُ » ) * ليكن اين حرف صحيح نيست ، زيرا با جمله آينده كه مىفرمايد : * ( « فَوَ رَبِّكَ لَنَحْشُرَنَّهُمْ وَالشَّياطِينَ ) * . . . * ( صِلِيًّا » ) * نمىسازد .
و بعيد نيست كه مراد از انسانى كه اين حرف را زده كافر منكر معاد باشد ، و علت تعبير از آن به انسان اين بوده باشد كه چون از همين طايفه از انسانها نيز توقع نمىرفت چنين حرفى را بزنند ، چون خداى تعالى خود او را نيز مجهز به جهازات عقلى كرده ، و او به يادش هست كه خداوند قبلا او را خلق كرده بود با اينكه هيچ بود ، پس ديگر چه استبعادى مىكند از اينكه دوباره او را زنده كند ، پس استبعاد او استبعاد دارد ، و لذا لفظ انسان را تكرار كرد ، چون جواب از اشكال و استبعاد او را چنين شروع كرد : * ( « أوَ لا يَذْكُرُ الإِنْسانُ أَنَّا خَلَقْناه مِنْ قَبْلُ وَلَمْ يَكُ شَيْئاً » ) * يعنى او با اينكه انسان است ، جا نداشت چيزى را كه نظيرش را ديده استبعاد كند ، با اينكه هنوز خلقت نخست خود را فراموش نكرده است .
و شايد تعبيرى كه صيغه « مضارع - آينده » در جمله « * ( يَقُولُ الإِنْسانُ ) * - انسان مىگويد » اشاره اى به اين باشد كه اين سخن و اين استبعاد از اين به بعد هم در انسانها خواهد آمد ، يعنى از اين به بعد نيز افرادى منكر معاد ، و يا مردد در آن پيدا خواهند شد .