مىفرمود : در اين آيه « يثبت اللَّه . . . » ، كلمه آخرت به معناى قبر است « 1 » .
مؤلف : در اين بين روايات بسيارى از شيعه و همچنين از سنى داريم كه در باره جزئيات سؤال قبر ، و آمدن دو ملك منكر و نكير و ثبات مؤمن ، و لغزش و ضلالت كافر ، در دست هست كه در بسيارى از آنها به آيه مورد بحث بعنوان شاهد تمسك شده است .
و ظاهر آنها همين است كه مراد از آخرت ، قبر و عالم مرگ باشد ، و شايد اين ظهور بر اين اساس مبتنى باشد كه تثبيت ، ظاهرش ثبات در غير روز قيامت است ، چون خداوند كه اشخاصى را ثبات مىدهد در مقامى مىدهد كه اگر ندهد دچار لغزش و خطا بشوند ، و لغزش و خطا در غير روز قيامت تصور دارد ، زيرا روز قيامت روز مجازات به اعمال است ، لذا از اين نظر مىگوئيم مراد از تثبيت ، تثبيت در قبر و عالم مرگ است .
ولى از اين نظر كه تمامى آنچه كه در عالم هستى است چه آنها كه زوال پذيرند و چه غير آنها ثبوتشان بواسطه خداى سبحان است ، ديگر فرقى ميان برزخ و قيامت نيست ، چه ، مؤمن هم در آن عالم و هم در اين عالم ثبوتش بوسيله تثبيت خداى سبحان است ، و به همين جهت مىگوييم : بهتر اين است كه روايات مذكور را از باب تطبيق گرفته ، بگوئيم : يكى از مصاديق تثبيت را بيان مىكند .
و در تفسير عياشى از اصبغ بن نباته نقل مىكند كه گفت : امير المؤمنين ( ص ) در ذيل آيه : * ( « ألَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللَّه كُفْراً » ) * فرمود : مائيم نعمت خدا كه خداوند بر بندگان خود انعام فرموده است « 2 » .
مؤلف : اين روايت نيز از باب تطبيق كلى بر مصداق است .
و در همان كتاب از معصم مسرف از على بن ابى طالب ( ع ) نقل كرده كه در ذيل جمله * ( « وَأَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دارَ الْبَوارِ » ) * فرمود : مقصود دو فاميل از قريش است كه فاجرترين فاميلها بودند ، فاميل بنى اميه و فاميل بنى مغيرة « 3 » .
مؤلف : اين روايت را صاحب برهان نيز آورده ، و آن را از ابن شهر آشوب از ابى الطفيل از امير المؤمنين ( ع ) نقل كرده است « 4 » .
هامش
( 1 ) الدر المنثور ، ج 4 ، ص 79 .
( 2 ) تفسير عياشى ، ج 2 ، ص 229 ، ح 24 .
( 3 ) در تفسير عياشى ، ج 2 ص 230 ح 28 ، بجاى « معصم مسرف » المسلم المشوب آمده است .
( 4 ) در تفسير برهان ، ج 2 ، ص 317 اين روايت از معصم مسرف نقل شده و ابن شهر آشوب و ابى الطفيل در سند دو روايت ديگر كه در ذيل آن نقل شده ، قرار دارند و اشتباها نام اين دو در سلسله حديث مورد بحث ذكر شده است .