بنا بر اين ، معناى آيه اين مىشود : آيا به پيشوايان و رؤساى ضلالت ، چه در امتهاى گذشته و چه در امت خودت نمىنگرى كه چگونه شكر نعمت خدا را مبدل به كفران كرده ، و مردمى هم پيرويشان نمودند . و در نتيجه هم خود و هم مردم خود را به هلاكت و شقاوت و آتش كشاندند ؟ .
* ( « جَهَنَّمَ يَصْلَوْنَها وَبِئْسَ الْقَرارُ » ) * .
اين جمله « دار البوار » را معنا مىكند . بعضى « 1 » احتمال دادهاند كلمه « جهنم » به عامل اشتغال منصوب شده باشد يعنى تقدير كلام اين بوده : « يصلون جهنم يصلونها » ، و جمله مزبور بيان دار البوار نبوده ، بلكه جمله اى مستانفه باشد . ليكن احتمال ايشان صحيح نيست ، چون دليلى ندارد زيرا منصوب بودن كلمه مرجوح است . و مستانفه بودن جمله هم ، هيچ نكته اضافى را نمىرساند .
و از همين جا فساد گفتار بعضى « 2 » ديگر ، روشن مىشود كه گفتهاند : آيات مورد بحث ، در مدينه نازل شده و مقصود از كفار ، بزرگان مكه و صناديد قريش است ، كه لشكرى فراهم ساخته و در بدر با رسول خدا ( ص ) جنگيدند و كشته شدند و مردم را هم به كشتن دادند .
و فسادش از اين جهت است كه گفتيم آيه شريفه مطلق است و هيچ دليلى بر تخصيص آن به كشته شدگان در بدر نيست . بلكه آيه شريفه شامل تمامى پيشوايان ضلالت ، كه قوم خود را به گمراهى و دار البوار كشانده و مىكشانند مىشود .
و مراد از حلول دادن در دار البوار ، جاى دادن آنان در آتش شقاوت و بدبختى است نه كشته شدن در دنيا و حتى آيه ، آنهايى را هم كه هنوز كشته نشدهاند . و نمردهاند و به آتش دوزخ نرفتهاند ، شامل مىشود .
علاوه بر اين ظاهر آيه بعدى هم كه مىفرمايد : * ( « وَجَعَلُوا لِلَّه أَنْداداً لِيُضِلُّوا عَنْ سَبِيلِه قُلْ تَمَتَّعُوا فَإِنَّ مَصِيرَكُمْ إِلَى النَّارِ » ) * كه ظاهر آن اين است كه ، ضمير جمع در آن ( واو در فعلهاى جعلوا و ليضلوا ) به كفار نامبرده در اين آيه بر مىگردد . و معلوم است كه وقتى ضمير به افراد مذكور در آيه قبل ، برگشت خطاب * ( « قُلْ تَمَتَّعُوا » ) * به باقيماندگان از كفار است ، كه در روز فتح مكه زنده بودند . و تهديد قطعى ايشان به شقاوت و بدبختى
هامش
( 1 ) روح المعانى ، ج 13 ، ص 218 .
( 2 ) روح المعانى ، ج 13 ، ص 218 ، فخر رازى ، ج 19 ، ص 23 .