از ستمگران بوديد و ستم شما جز از ناحيه خودتان نبود لذا عذاب دردناك حق شما است .
باز از ظاهر كلام بر مىآيد كه جمله * ( « ما أَنَا بِمُصْرِخِكُمْ وَما أَنْتُمْ بِمُصْرِخِيَّ » ) * كنايه از اين است كه ميان من و تابعينم رابطه اى نبوده است ، چنان كه خداوند اين مطلب را در چند جاى ديگر اشاره مىكند ، از آن جمله مثلا مىفرمايد : « لَقَدْ تَقَطَّعَ بَيْنَكُمْ وَضَلَّ عَنْكُمْ ما كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ » ، « 1 » و نيز مىفرمايد : « فَزَيَّلْنا بَيْنَهُمْ وَقالَ شُرَكاؤُهُمْ ما كُنْتُمْ إِيَّانا تَعْبُدُونَ » « 2 » .
آرى اگر جمله مذكور را كنايه نگيريم ، جمله دومى آن زيادى خواهد بود ، چون در موقف قيامت ميان شيطان و مريدانش اين بحث نيست كه شيطان گله كند كه چرا مرا نجات نمىدهيد ، و پيروانش همچنين توهمى كه بتوانند او را نجات دهند ندارند ، شيطان هم اينچنين توهم و توقعى ندارد ، مقام همچنين مقامى نيست كه چنين توهمى در بين بيايد ، پس همانطور كه گفتيم ، دو جمله مزبور كنايه است از اينكه ميان من و شما رابطه اى نيست ، نه پندار دنيائيتان كه من متبوع شما بودم امروز به درد شما مىخورد ، و نه اينكه شما تابع من بوديد به درد من مىخورد ، من از شرك شما بيزارم ، يعنى من شريك خداى تعالى نيستم ، و اگر از شما بيزارى مىجويم براى اين است كه شما ستمكار بوديد ، و به خود ستم كرديد ، و ستمكاران امروز در عذاب دردناك هستند ، و ديگر مجوزى براى حمايت از آنان ، و نزديكى به آنان نيست .
در اين سياق به طورى كه ملاحظه مىكنيد شاهد بر اين است كه تابعين شيطان در آن روز ، وى را به باد ملامت مىگيرند ، كه تو اين مصيبتها را بر سر ما آوردى ، حال بيا با ما شركت كن ، او هم در پاسخ مىگويد ميان من و شما رابطه اى نيست ، و ملامت شما ، همه به خودتان بر مىگردد ، و من نمىتوانم با شما تماس بگيرم و نزديك شما شوم ، زيرا من از عذاب دردناكى كه براى ستمكاران آماده شده است مىترسم ، و شما هم از آنان هستيد ، بنا بر اين آيه مورد بحث ، معانى نزديك به معناى آيه « كَمَثَلِ الشَّيْطانِ إِذْ قالَ لِلإِنْسانِ اكْفُرْ فَلَمَّا كَفَرَ قالَ إِنِّي بَرِيءٌ مِنْكَ إِنِّي أَخافُ اللَّه رَبَّ الْعالَمِينَ » . « 3 »
هامش
( 1 ) ميان شما و آنها جدايى افتاد ، و آنچه را خداى خود مىپنداشتيد ، نمىبينيد . سوره انعام ، آيه 94 .
( 2 ) رابطه ميان بندگان و خدايان را قطع كرديم و شريكهايى كه براى خدا قرار داده بودند ، به ايشان گفتند شما ما را پرستش نمىكرديد . سوره يونس ، آيه 28 .
( 3 ) ( اين منافقين ) مانند شيطان هستند كه به انسان گفت به خدا كافر شو ، وقتى كه كافر شد ، به او گفت من از تو بيزارم چون من از عقاب پروردگار عالميان سخت مىترسم . سوره حشر ، آيه 16 .