كردند ، مانند حضرت نوح كه گفت : « أَنِّي مَغْلُوبٌ فَانْتَصِرْ » « 1 » ممكن هم هست ضمير مذكور را هم به رسولان و هم به كفار برگردانيم ، چون كفار هم اصرار داشتند كه انبياء آن نصرتى را كه براى خود پيشگويى كرده بودند نشان دهند و مكرر سركوب مىكردند كه پس چه شد نصرتى كه مىگفتيد ؟ « مَتى هذَا الْفَتْحُ » « 2 » يا « مَتى هذَا الْوَعْدُ » « 3 » بنا بر اين تقدير معناى آيه چنين مىشود كه ، رسولان از يك سو و كفار از سوى ديگر فتح خدايى را مىخواستند ، و سرانجام ، خيبت و نوميدى و هلاكت نصيب كفار شد .
* ( « مِنْ وَرائِه جَهَنَّمُ وَيُسْقى مِنْ ماءٍ صَدِيدٍ ) * . . . * ( وَمِنْ وَرائِه عَذابٌ غَلِيظٌ » ) * .
كلمه « صديد » به معناى چركى است كه از رحم سرازير شود ، و اين معرفى آبى است كه كفار در جهنم مىنوشند ، و كلمه « تجرع » به معناى نوشيدن مشروب بطور جرعه جرعه و دائم است ، و كلمه « اساغة » به معناى جريان دادن نوشيدنىها در حلق است ، وقتى گفته مىشود « ساغ الشراب » معنايش اين است كه نوشيدنى را در حلق خود مىريخت ، و وقتى گفته مىشود « أسغيته الشراب » معنايش اين است كه من نوشيدنى را در حلق او ريختم ، در مجمع البيان « 4 » چنين آمده ، بقيه كلمات اين دو آيه هم روشن است .
* ( « مَثَلُ الَّذِينَ كَفَرُوا بِرَبِّهِمْ أَعْمالُهُمْ كَرَمادٍ اشْتَدَّتْ بِه الرِّيحُ فِي يَوْمٍ عاصِفٍ . . . » ) * .
« روز عاصف » روزى را مىگويند كه : در آن بادهاى تند بوزد ، در اين آيه ، اعمال كفار را از اين جهت كه به نتيجه نمىرسد و اثر سعادتى براى آنان ندارد به خاكسترى مثل مىزند كه دچار بادهاى تند گشته در يك لحظه نابود گردد ، مانند آيه شريفه اى كه مىفرمايد : « وَقَدِمْنا إِلى ما عَمِلُوا مِنْ عَمَلٍ فَجَعَلْناه هَباءً مَنْثُوراً » « 5 » پس اعمال كفار ، هر يك به منزله يك ذره خاكسترى است كه در برابر تندباد روزى طوفانى قرار گيرد و اثرى از آن باقى نماند .
و از اينجا معلوم مىشود كه كلام تمام است و حاجت به تقدير چيزى ندارد و لازم نيست مانند برخى « 6 » بگوئيم تقدير آيه « مثل اعمال الذين كفروا . . . » ، است و به طورى كه از ظاهر آيه
هامش
( 1 ) خدايا من مغلوب شدم ، لذا از تو يارى مىطلبم . سوره قمر آيه 10 .
( 2 ) سوره الم سجده آيه ، 18 .
( 3 ) سوره يس ، آيه 48 .
( 4 ) مجمع البيان ، ج 6 ، ص 308 .
( 5 ) ما به يك يك عمل كرد كفار مىپردازيم و آنها را به باد فنا مىدهيم . سوره فرقان ، آيه 23 .
( 6 ) تفسير كبير فخر رازى ، ج 19 ، ص 105 و مجمع البيان ، ج 6 ، ص 309 .