اولا - اين است كه آيه شريفه چيزى شبيه تحصيل حاصل مرتكب شده باشد ، چون تفكر در ذكر بعد از بيان آن بوسيله رسول شبيه تحصيل حاصل است ، و هيچ چاره اى هم ندارد مگر اينكه نظم كلام را به ترتيب زير عوض كرده باشد : « و انزلنا اليك الذكر لتبين لهم - كتاب را بر تو نازل كرديم تا براى ايشان بيان كنى » .
ثانيا - در اين صورت كلمه « اليك » مستدرك و زيادى خواهد بود ، مخصوصا با در نظر گرفتن جمله * ( « وَلَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ » ) * ديگر حاجتى به ذكر آن نبود ، براى اينكه نتيجه و غايت انزال را چه به او نازل شده باشد و چه به غير او بيان كرده است و خلاصه نازل شدن به او در اين غرض دخالتى ندارد ، و همچنين نتيجه اى كه از علم ، اميد مىرود اين است كه در « ذكر » تفكر كنند و بفهمند كه ذكر حق و نازل از ناحيه خداست ، حال به هر كس كه مىخواهد نازل شده باشد و نيز لازمه اين حرف اين است كه كلمه « اليك » هم كه در آخرين آيه مورد بحث آمده زيادى بوده باشد .
ثالثا - اين توجيه ، آيه را از سياق آيه قبلى قطع مىكند ، و حال آنكه آيه مورد بحث با آيه قبلش : * ( « وَما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ إِلَّا رِجالًا نُوحِي إِلَيْهِمْ » ) * و آيات قبل از آن در يك سياق است . در اينجا وجه ديگرى هم هست كه ممكن است بوسيله آن بعضى از اشكالات سه گانه دفع شود ، و آن اين است كه بگوييم مراد از ذكر نازل شده لفظ قرآن كريم ، و مراد از * ( « ما نُزِّلَ إِلَيْهِمْ » ) * معناى آن يعنى : احكام و شرايع و ساير مطالب آن باشد ، و آن وقت جمله « لتبين » غايت باشد براى انزال ، و جمله * ( « لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ » ) * عطف باشد بر مقدر ، و غايت باشد براى تبيين نه براى انزال ، و ليكن اين وجه خلاف ظاهر آيه است ، ( دقت بيشترى بفرمائيد ) .
و يكى از لطائف قرآن تعبيرى است كه در آيه * ( « وَأَنْزَلْنا إِلَيْكَ » ) * و در * ( « ما نُزِّلَ إِلَيْهِمْ » ) * به كار رفته و فعل « نزل » را تكرار كرده ، ولى يكى را از باب افعال آورده ، كه دلالت بر نزول يك جا و يك مرتبه مىكند و ديگرى را از باب تفعيل كه تدريج را مىرساند ، و شايد وجه اينكه اينطور آورده اين باشد كه در جمله * ( « وَأَنْزَلْنا إِلَيْكَ » ) * عنايت به نازل كردن قرآن به رسول خدا ( ص ) است و بس و هيچ عنايتى به خصوصيات مربوط به انزال ( از حيث دفعى و تدريجى ) ندارد ، و به همين جهت ( قرآن ) ذكر را يكپارچه تصور نموده و از نزول آن از ناحيه خدا به كلمه « انزال » تعبير فرموده است .
و اما ربطى كه مردم با قرآن دارند ، عبارت است از : اخذ و تعلم و عمل به آن ، و
تفسير الميزان ( فارسي ) — صفحة 379
مساهمون: السيد محمدحسين الطباطبائي
ص٣٧٩