« وَلِيَعْلَمَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ أَنَّه الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ فَيُؤْمِنُوا بِه » « 1 » و همچنين مواردى ديگر كه ظهور در غير معصومين دارند .
جواب مىگوييم اينكه ما گفتيم : « خصوص آيه مورد بحث راجع به معصومين است » ، استفاده اى بود كه با كمك مقام از آيه كرديم نه اينكه لفظ * ( « الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ » ) * به معناى معصومين فقط باشد ، تا لازمه اش اين شود كه هر جاى قرآن اين تعبير آمده باشد به آن معنا بوده باشد .
و اما اينكه گفتند « 2 » : مراد از * ( « الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ » ) * تنها انبياء و يا انبياء و مؤمنينى است كه در دنيا به دلائل توحيد عالم شدند ، و يا مراد از آن ، مؤمنين به تنهايى و يا ملائكه است ، گفته هايى است كه در آيه شريفه ، دليلى بر هيچ يك از آنها نيست .
* ( « الَّذِينَ تَتَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ ظالِمِي أَنْفُسِهِمْ فَأَلْقَوُا السَّلَمَ . . . » ) * .
ظاهرا اين جمله تفسير كلمه « كافرين » است كه در آخر آيه قبلى قرار داشت ، هم چنان كه جمله آينده كه مىفرمايد : * ( « الَّذِينَ تَتَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ طَيِّبِينَ . . . » ) * تفسير است براى كلمه « متقين » كه در آخر آيه قبل آن قرار گرفته است . و لازمه اينكه گفتيم تفسير كلمه كافرين است اين نيست كه تتمه گفتار * ( « الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ » ) * باشد تا كسى بگويد در اين صورت ، نظم كلام مختل مىشود ، زيرا لازمه اش اين است كه نامبردگان در * ( « الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ » ) * اول گفته باشند كه امروز خزى و سوء بر كافرين است ، آن گاه بجاى اينكه در باره كافرين بگويند : « * ( الَّذِينَ تَتَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ ) * - آنهايى كه ملائكه جانشان را گرفته » گفته باشند .
« * ( الَّذِينَ تَتَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ ) * - آنهايى كه ملائكه جانشان را مىگيرند » .
كلمه « سلم » در جمله * ( « فَأَلْقَوُا السَّلَمَ » ) * به معناى استسلام و خضوع و انقياد است ، و ضمير جمع در « القوا » به كافرين برمىگردد و معناى آيه چنين است كه : كافران همان كسانى هستند كه ملائكه جانهايشان را مىگيرند در حالى كه سرگرم ظلم و كفر خويشند ناگهان تسليم گشته خضوع و انقياد پيش مىگيرند ، و چنين وانمود مىكنند كه هيچ كار زشتى نكردهاند ، ولى در همان حال مرگ ، گفتارشان رد شده و تكذيب مىشوند و به ايشان گفته مىشود : آرى ، شما چنين و چنان كرديد اما خدا به آنچه مىكرديد قبل از اينكه به اين ورطه يعنى مرگ بيفتيد آگاه بود .
هامش
( 1 ) و تا آنكه اهل علم و معرفت ، به يقين بدانند كه اين آيات قرآن ، به حق از جانب پروردگار تو نازل گرديده كه بدان ايمان آورند . سوره حج ، آيه 80 .
( 2 ) روح المعانى ، ج 14 ، ص 127 .