]
البته در حديث كلمه « مثل » در تقدير است ، و تقدير كلام : « مثل اجر و مثل وزر كسى است كه بدان عمل كند » مىباشد ، و اين منافات با آيه « لا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى » ندارد ، زيرا در اين آيه كشيدن وزر به نحوى مقصود است كه صاحب وزر از آن عارى شود ، و به كلى بارش را ديگرى بكشد « 1 » .
حديثى كه وى از رسول خدا ( ص ) نقل كرده از طرق خاصه « 2 » و عامه « 3 » هر دو روايت شده ، و كتاب عزيز هم آن را تاييد مىكند ، مثلا مىفرمايد : « وَالَّذِينَ آمَنُوا وَاتَّبَعَتْهُمْ ذُرِّيَّتُهُمْ بِإِيمانٍ أَلْحَقْنا بِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ وَما أَلَتْناهُمْ مِنْ عَمَلِهِمْ مِنْ شَيْءٍ كُلُّ امْرِئٍ بِما كَسَبَ رَهِينٌ » « 4 » و نيز مىفرمايد : « وَنَكْتُبُ ما قَدَّمُوا وَآثارَهُمْ » « 5 » و آياتى كه اين معنا را افاده كند بسيار است و اما اينكه در تفسير جمله « كان له وزرها و وزر من عمل بها » گفته : كلمه « مثل » در تقدير است ، از نظر لفظ و ظاهر ، حرف بدى نيست ، و عيبى ندارد كه بوسيله آن تقدير تناقضى را كه ميان اين روايات و آيات مطابق آن و ميان آيه « لا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى » « 6 » و امثال آن مانند « لَيُوَفِّيَنَّهُمْ رَبُّكَ أَعْمالَهُمْ » « 7 » به چشم مىخورد ، بر طرف نمود ، زيرا اگر بگوئيم باب كننده سنت بد همه وزرهاى عاملين آن را به گردن مىگيرد ، و خود عاملين ، مسئول نيستند بر خلاف آيه اولى سخن گفتهايم ، و اگر بگوئيم باب كننده و عاملين ، شريك در وزر هستند بر خلاف آيه دومى سخن گفتهايم ، اما اگر بگوئيم باب كننده و دستور دهنده ، مثل وزر عامل را دارد ، بر خلاف هيچ يك از اين دو آيه حرف نزدهايم .
اين به حسب لفظ و ظاهر آيات بود ، و اما بر حسب حقيقت بايد بگوييم همانطور كه
هامش
( 1 ) مفردات راغب ، ماده « وزر » .
( 2 ) ثواب الاعمال ، ص 160 ، از نسخ بدون ترجمه با اندكى اختلاف .
( 3 ) الدر المنثور ، ج 5 ، ص 260 .
( 4 ) و آنان كه به خدا ايمان آوردند و فرزندانشان هم در ايمان ، پيروانشان شدند ما آن فرزندان را به آنها برسانيم و از پاداش و عمل فرزندان هيچ نكاهيم كه هر شخصى در گرو عملى است كه اندوخته و كسب كرده است سوره طور ، آيه 21
( 5 ) ما آنچه را كه ايشان از پيش فرستادند ، و آنها ( كه بعدا خواهد رفت ) را در نامه عمل ايشان مىنويسيم . سوره يس ، آيه 12
( 6 ) هيچ گناهكارى وزر و گناه ديگرى را نمىكشد . سوره انعام ، آيه 16 .
( 7 ) محققا پروردگار تو همه را به جزاى نيك و بد اعمالشان مىرساند . سوره هود ، آيه 111 .