كند ، و ديگر كارى به اعمال آنان نداشته باشد ، و يا تنها به اصلاح عمل آنها بپردازد و ديگر كارى به اعتقاداتشان نداشته باشد ، قرآن كريم هم مىفرمايد : « وَما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ إِلَّا نُوحِي إِلَيْه أَنَّه لا إِله إِلَّا أَنَا فَاعْبُدُونِ » « 1 » .
پس آنچه پيغمبران ، مامور به انذار از آن شدهاند انذار از انحراف در هر دو مرحله است ، هم از انحراف در عقيده و هم از انحراف در عمل ، در حقيقت انذار از مجموع * ( « لا إِله إِلَّا أَنَا فَاتَّقُونِ » ) * ، كه باز در حقيقت تمام دين است ، چون مسائل اعتقادى همه مندرج در جمله * ( « لا إِله إِلَّا أَنَا » ) * ، و مسائل عملى همه مندرج در جمله « فاتقون » است .
پس ديگر نبايد به گفته بعضى « 2 » اعتناء كرد كه گفتهاند : در جمله « فاتقون » روى سخن ، تنها با كفارى است كه در آيه قبلى به عذاب خدا استعجال مىكردند ، و يا تنها با كفار قريش است و ربطى به انذار رسول خدا ( ص ) ندارد .
* ( « خَلَقَ السَّماواتِ وَالأَرْضَ بِالْحَقِّ تَعالى عَمَّا يُشْرِكُونَ » ) * .
معناى به حق بودن خلقت آسمانها و زمين گذشت ، و لازمه به حق بودن خلقت آنها اين است كه براى باطل خلق نشده باشند و حتى كوچكترين باطل در آنها راه نداشته باشد ، و لذا مىبينيم جمله مزبور را متعقب كرد به منزه بودن خدا از شركائى كه برايش تراشيده و آنها را براى شفاعت به درگاه او مىخواندند ، تا آن شركاء ايشان را به سوى خير رهنمون گشته و از شر ، حفظ كنند ، البته اين شركاء از باطلهايى هستند كه كمترين راهى به درگاه خدا و به خلقت آسمان و زمين ندارند .
اين آيه و آيات بعدش بر وحدانيت خدا در الوهيت احتجاج مىكند ، هم از راه خلق كردن و هم از راه تدبير ، و اين دو جهت با هم فرق دارند ، زيرا خلقت و ايجاد آيت ، دليل بر الوهيت خدا است ، ولى نعمت بودن بعضى از اين مخلوقات براى بعضى ديگر آيت ربوبيت و تدبير خداست ، چون يك موجود ، نعمت براى موجود ديگر نمىشود مگر وقتى كه ميان آن دو يك نحوه ارتباط و اتصالى باشد ، ارتباطى كه باعث برقرارى نظامى بين آن دو گردد ، نظامى واحد كه حكايت از تدبيرى واحد كند ، و وحدت تدبير ، نشانه وحدت مدبر است ، پس نعمت بودن همه موجودات كه در آسمانها و زمين است براى انسانها ، خود دليل است
هامش
( 1 ) هيچ رسولى قبل از تو نفرستاديم مگر اينكه به او وحى كرديم كه هيچ معبودى جز من نيست ، پس تنها مرا بپرستيد . سوره انبياء ، آيه 25 .
( 2 ) روح المعانى ، ج 14 ، ص 95 .