است كه لفظ « من » در آن ، ابتدائيه و يا نشويه است ، نه بيانيه ، و مراد از آن اين است كه بفهماند روح ، از سنخ امر ( خدا ) و شانى از شؤون آنست ، و قريب به اين مسلك است آيه « تَنَزَّلُ الْمَلائِكَةُ وَالرُّوحُ فِيها بِإِذْنِ ، رَبِّهِمْ مِنْ كُلِّ أَمْرٍ » « 1 » .
بعضى « 2 » ديگر گفتهاند : مراد از « روح » ، جبرئيل است ، و گفته خود را با آيه « نَزَلَ بِه الرُّوحُ الأَمِينُ عَلى قَلْبِكَ - روح الأمين ، آن را به قلب تو نازل كرد » . تاييد كرده ، و گفته كه مسلما مراد از روح الأمين ، جبرئيل است ، و « باء » در آن آيه به معناى مصاحبت است ، و مراد از « ملائكه » ، ملائكه وحى است كه از اعوان جبرئيلند ، و مقصود از كلمه « امر » واحد اوامر است و معنايش اين است كه خداى تعالى ملائكه وحى را به همراهى جبرئيل نازل مىكند تا اوامرش را به انبياء برسانند .
اشكال اين توجيه هم اين است كه آيه مورد بحث همان مطلبى را مىرساند كه آيه « يُلْقِي الرُّوحَ مِنْ أَمْرِه عَلى مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِه لِيُنْذِرَ يَوْمَ التَّلاقِ » « 3 » در مقام بيان آنست ، و ظاهر اين آيه با جبرئيل بودن معناى روح نمىسازد ( چون اگر معناى روح جبرئيل باشد معناى آيه اين مىشود كه خداوند جبرئيل را از امر خود بر هر كه از بندگانش كه بخواهد القاء مىكند تا آن بنده مردم را در روز تلاقى بترساند ، و چون اين معنا در اين آيه صحيح نيست قطعا در آيه مورد بحث هم صحيح نيست ) .
و از همه وجوه بدتر وجهى است كه بعضى « 4 » ذكر كردهاند كه : مراد از روح ، ارواح مردم است كه هيچ ملكى ، نازل نمىشود مگر آنكه روح يك نفر از مردم را همراه مىآورد ، و اين وجه از مجاهد نقل شده و فسادش واضح است .
و اينكه فرمود : * ( « عَلى مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِه » ) * معنايش اين است كه بعثت رسل و نازل كردن ملائكه با روحى از امر خود بر ايشان تنها و تنها موقوف بر مشيت الهى است ، و هيچ قاهرى بر مشيت او چيره نمىشود و او را مجبور به اين كار و يا منع از اين كار نمىكند ، هم چنان كه در ساير كارهايش كسى نيست كه او را مجبور و يا ممنوع كند ، بلكه هر چه مىكند
هامش
( 1 ) فرشتگان و روح ، در اين شب به اذن خدا از هر فرمان ( و دستور الهى و سرنوشت خلق ) نازل گرداند . سوره قدر ، آيه 4 .
( 2 ) تفسير فخر رازى ، ج 19 ، ص 220 .
( 3 ) ( خداوند ) روح را به امر خود بر هر كه از بندگان بخواهد مىفرستد تا خلق را از روز قيامت بترساند . سوره مؤمن ، آيه 15 .
( 4 ) تفسير روح المعانى ، ج 14 ، ص 93 .