اول اين كتاب گذرانديم .
* ( « فَاصْفَحِ الصَّفْحَ الْجَمِيلَ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ الْخَلَّاقُ الْعَلِيمُ » ) * .
در مفردات گفته است : « صفح هر چيزى » پهنا و كناره آن است مانند صفحه صورت ، صفحه شمشير و صفحه سنگ ، و نيز صفح به معناى ترك مؤاخذه است ، مانند عفو ، و ليكن از عفو بليغتر و رساتر است ، و لذا در قرآن كريم هر دو ، پهلوى هم آمده و فرموده :
« فَاعْفُوا وَاصْفَحُوا حَتَّى يَأْتِيَ اللَّه بِأَمْرِه » ، چون گاهى مىشود كه انسان عفو مىكند ولى صفح نمىكند ، و اين كلمه در چند جاى قرآن آمده ، مانند : « فَاصْفَحْ عَنْهُمْ وَقُلْ سَلامٌ » و * ( « فَاصْفَحِ الصَّفْحَ الْجَمِيلَ » ) * و « أفَنَضْرِبُ عَنْكُمُ الذِّكْرَ صَفْحاً » « 1 » .
و آن معناى اضافى كه گفتيم در صفح هست ، عبارتست از : روى خوش نشان دادن ، پس معناى « صفحت عنه » اين است كه علاوه بر اينكه او را عفو كردم روى خوش هم به او نشان دادم ، و يا اين است كه من صفحه روى او را ديدم در حالى كه به روى خود نياوردم ، و يا اين است كه آن صفحه اى كه گناه و جرم او را در آن ثبت كرده بودم و رق زده و به صفحه ديگر رد شدم و اين معنا از و رق زدن كتاب اخذ شده ، گويا كتاب خاطرات او را و رق زده است .
و در جمله * ( « إِنَّ السَّاعَةَ لآتِيَةٌ فَاصْفَحِ الصَّفْحَ الْجَمِيلَ » ) * خداى تعالى به پيامبرش دستور مىدهد كه از كفر هر كس كه كفر ورزيده غمگين نشود و غم و اندوه خويش را تخفيف دهد ، هم چنان كه در آيه « وَلا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ وَلا تَكُ فِي ضَيْقٍ مِمَّا يَمْكُرُونَ » « 2 » همين دستور را داده ، و كلمه مصافحه به معناى ماليدن كف دست به دست ديگرى است « 3 » .
و به زودى در روايتى خواهد آمد كه امام على بن ابى طالب ( ع ) صفح را به عفو بدون عتاب تفسير فرمودهاند .
جمله * ( « فَاصْفَحِ الصَّفْحَ الْجَمِيلَ » ) * تفريع بر مطالب قبلى است ، و فاء تفريع چنين معنايى به آن مىدهد : حال كه خلقت عالم به حق است و روزى هست كه اينان در آن روز محاسبه و مجازات مىشوند ، پس ديگر به فكر تكذيب و استهزاء آنان فرو مرو و از آنان درگذر ، بدون اينكه عتاب و يا مناقشه و جدالى بكنى ، براى اينكه پروردگار تو كه تو و ايشان را آفريده و از وضع تو و حال ايشان با خبر است ، دنبال سرشان روزى دارد كه در آن روز هيچ چيزى فوت نمىشود .
از همين جا روشن مىشود كه جمله * ( « إِنَّ رَبَّكَ هُوَ الْخَلَّاقُ الْعَلِيمُ » ) * تعليل براى جمله
هامش
( 1 ) مفردات راغب ، ماده « صفح » .
( 2 ) و بر آنان غمگين مشو و از مكر و حيله آنان دلتنگ مباش ، سوره نحل ، آيه 127 .
( 3 ) مفردات راغب ، ماده « صفح » .