* ( « وَما خَلَقْنَا السَّماواتِ وَالأَرْضَ وَما بَيْنَهُما إِلَّا بِالْحَقِّ وَإِنَّ السَّاعَةَ لآتِيَةٌ » ) * حرف « باء » در كلمه « بالحق » ، باء مصاحبت است ، و به آيه چنين معنا مىدهد كه : خلقت آسمانها و زمين منفك از حق نيست ، بلكه تمامى آنها ملازم با حقند ، پس براى خلقت غايتى است كه به زودى به همان غايت بازگشت مىكند ، هم چنان كه فرموده : « إِنَّ إِلى رَبِّكَ الرُّجْعى » « 1 » زيرا اگر غايتى در خلقت وجود نداشت ، لعب و بازيچه مىبود ، چنان كه فرموده : « وَما خَلَقْنَا السَّماواتِ وَالأَرْضَ وَما بَيْنَهُما لاعِبِينَ ما خَلَقْناهُما إِلَّا بِالْحَقِّ » « 2 » و نيز در جاى ديگر فرموده : « وَما خَلَقْنَا السَّماءَ وَالأَرْضَ وَما بَيْنَهُما باطِلًا » « 3 » .
و يكى ديگر از ادله اينكه مراد از حق ، معنايى است كه مقابل باطل و بازيچه است اين است كه دنبال آيه شريفه مىفرمايد : * ( « وَإِنَّ السَّاعَةَ لآتِيَةٌ » ) * كه دلالتش بر مدعا روشن است .
حال به خوبى روشن مىشود كه كلام بعضى « 4 » از مفسرين كه گفتهاند : مراد از حق ، عدالت و انصاف است ، و « باء » در آن ، باء سببيت است و معناى آن اين است كه :
« ما آنها را جز به سبب عدل و انصاف در روز جزاى به اعمال ، خلق نكردهايم » ، چقدر فاسد و بى پايه است ، براى اينكه در آيه شريفه هيچ شاهدى بر آن نيست ، علاوه بر اين معناى مزبور بر فرض هم كه صحيح باشد با « باء » به معنى لام غرض و مصاحبت مناسبت دارد نه سببيت .
و همچنين كلام آن مفسر « 5 » ديگر كه گفته است : حق به معناى حكمت است و جمله اول آيه يعنى * ( « وَما خَلَقْنَا . . . » ) * ناظر به عذاب دنيوى ، و جمله دوم يعنى * ( « وَإِنَّ السَّاعَةَ لآتِيَةٌ » ) * ناظر به عذاب اخروى است و معنايش اين است كه ما خلق نكرديم آسمانها و زمين و آنچه را كه ميان آن دو است مگر به حق و حكمت ، به طورى كه با استمرار فساد و شر سازگارى ندارد ، و حكمت اقتضاء كرد كه اقوام گذشته را هلاك كنيم تا هم ريشه فسادشان را بزنيم و هم اقوام باقى مانده را به سوى صلاح ارشاد نمائيم ، و قيامت نيز در پيش است و از امثال آنان انتقام گرفته مىشود .
دو طائفه اهل بحث كه يكى قائل به « جبر » و ديگرى قائل به « تفويض » هستند و در اين آيه شريفه ، مشاجره دارند ، هر يك مىخواهد آيه را به نفع خود تفسير نموده و دليل
هامش
( 1 ) به درستى كه بازگشت به سوى پروردگار تو است . سوره علق ، آيه 8 .
( 2 ) و ما آسمانها و زمين و آنچه كه در بين آن دو است به بازيچه نيافريديم . آنها را جز به حق نيافريديم . سوره دخان ، آيه 38 و 39 .
( 3 ) ما آسمان و زمين و آنچه را كه بين آن دو است باطل نيافريديم . سوره ص ، آيه 27 .
( 4 و 5 ) تفسير روح المعانى ، ج 14 ، ص 77 .