آن گاه آيه * ( « فَأَخَذَتْهُمُ الصَّيْحَةُ مُشْرِقِينَ » ) * - تا آخر آيات - قرار گرفته باشد .
و حقيقت اين تقديم و تاخير اين است كه داستان لوط مشتمل بر چهار فصل است ، كه در اين سوره فصل سوم بين فصل اول و دوم قرار گرفته ، يعنى آيه * ( « وَجاءَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ » ) * مؤخر شده تا آخر آن ، يعنى جمله * ( « لَعَمْرُكَ إِنَّهُمْ لَفِي سَكْرَتِهِمْ يَعْمَهُونَ » ) * متصل به اول فصل دوم كه فرموده :
* ( « فَأَخَذَتْهُمُ الصَّيْحَةُ مُشْرِقِينَ » ) * بشود ، تا در نتيجه غرضى كه در استشهاد به داستان در ميان بوده مجسم گشته ، به بهترين وجه روشن شود . و آن غرض عبارت بود از اينكه بفهماند عذاب الهى كه به اين قوم نازل شد بدون سابقه بود ، وقتى فرا رسيد كه محكومين به آن عذاب سرگرم و سرمست زندگى و ايمن از خطر بودند ، بطورى كه بخاطر احدى خطور نمىكرد كه چنين عذابى در پيش است ، و اين براى آنست كه وحشتآورتر و حسرتآميزتر و دردناكتر باشد .
نظير اشاره به اين نكته در آخر داستان اصحاب حجر - كه بعدا مىآيد - به كار رفته كه آيه * ( « وَكانُوا يَنْحِتُونَ مِنَ الْجِبالِ بُيُوتاً آمِنِينَ » ) * متصل به آيه * ( « فَأَخَذَتْهُمُ الصَّيْحَةُ مُصْبِحِينَ » ) * شده تا اين نكته را افاده نمايد . و اشاره به اين نكته در آيات مورد بحث براى روشن شدن آيه * ( « وَأَنَّ عَذابِي هُوَ الْعَذابُ الأَلِيمُ » ) * است كه در اول آيات مذكور قرار دارد - دقت فرماييد .
* ( « فَأَسْرِ بِأَهْلِكَ بِقِطْعٍ مِنَ اللَّيْلِ . . . » ) * .
كلمه « اسراء » به معناى سير در شب است ، و بنا بر اين ، جمله « در پاره اى از شب » تاكيد اسراء خواهد بود . و خود جمله * ( « بِقِطْعٍ مِنَ اللَّيْلِ » ) * به معناى قسمتى است كه از شب بريده شده باشد . و مراد از اينكه فرمود : * ( « وَاتَّبِعْ أَدْبارَهُمْ » ) * اين است دنبال اهل خود راه بيفتد و نگذارد كسى جا بماند ، و وادارشان كند كه به سرعت پيش بروند ، و همانطور كه فرمود :
* ( « وَلا يَلْتَفِتْ مِنْكُمْ أَحَدٌ » ) * به پشت سر خود نگاه نكنند ( و نايستند ببينند چه مىشود ) .
و معناى آيه اين است : حال كه ما با عذابى غير مردود آمدهايم بر تو واجب است شبانه اهل و عيالت را برداشته حركت كنى ، آنان را جلو انداخته خودت دنبال سرشان به روى ، تا كسى از آنان جا نماند و در حركت سهلانگارى نكنند ، و مواظب باش كسى دنبال سر خود نگاه نكند ، و مستقيم به آن سو كه مامور مىشويد برويد ، از اين جمله آخرى چنين بدست مىآيد كه يك راهنماى خدايى ايشان را هدايت مىكرد و قائدى آنان را به پيش مىراند .
* ( « وَقَضَيْنا إِلَيْه ذلِكَ الأَمْرَ أَنَّ دابِرَ هؤُلاءِ مَقْطُوعٌ مُصْبِحِينَ » ) * .
كلمه « قضاء » در اين آيه - آن طور كه گفتهاند - « 1 » معناى وحى را متضمن است ، و به
هامش
( 1 ) مجمع البيان ، ج 6 ، ص 342 .