ابليس بر اغواى هر كس كه گمراهش مىكند ، هر چند كه به جعل خداى سبحان و تسليط اوست ، الا اينكه اين تسليط خدايى ابتدايى نيست و چنان نيست كه خداى تعالى افرادى را بدون جهت دستخوش اغواى شيطان نموده ، افرادى ديگر را از شر او حفظ نمايد ، چون چنين رفتارى را نمىتوان به ساحت قدس خداى سبحان نسبت داد ، بلكه اگر جمعى را دستخوش اغواى او مىكند به عنوان مجازات و مسبوق به غوايت خودشان است .
دليل بر اين نكته جمله * ( « إِلَّا مَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْغاوِينَ » ) * است كه مىفرمايد : ابليس تنها آن جمعى را اغواء مىكند كه خود آنان غوايت دارند ، و به اقتضاى همان غوايت خودشان در پى اغواى شيطان مىروند . پس اغواى شيطان اغواى دومى است . آرى ، در اين مساله يك اغواء است به دنبال غوايت و غوايت عبارت است از همان جرمهايى كه خود آدميان مرتكب مىشوند و اغواى ابليس مجازاتى است از جانب خداى سبحان .
و اگر اين اغواء ، ابتدايى و از ناحيه ابليس بود ، و گمراهان به دست ابليس گمراه مىشدند بايد خودشان هيچ تقصيرى نداشته باشند و همه ملامتها متوجه ابليس باشد ، نه مردم ، و حال آنكه او خودش به حكايت قرآن كريم در روز قيامت مىگويد : « وَما كانَ لِي عَلَيْكُمْ مِنْ سُلْطانٍ إِلَّا أَنْ دَعَوْتُكُمْ فَاسْتَجَبْتُمْ لِي فَلا تَلُومُونِي وَلُومُوا أَنْفُسَكُمْ » « 1 » .
البته اين سخن از ابليس نيز پذيرفته نيست ، زيرا ابليس هم به خاطر سوء اختيارش و اينكه به كار اغواى مردم پرداخته ، و به عبارتى بخاطر امتناعش از سجده بر آدم ملامت مىشود . آرى ، او ولايت بر اغواء را به عهده خود گرفت و ولى گمراهان گرديد ، هم چنان كه خداى سبحان در جاى ديگر از كلامش بدان اشاره نموده مىفرمايد : « إِنَّا جَعَلْنَا الشَّياطِينَ أَوْلِياءَ لِلَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ » « 2 » و نيز در آيه ديگرى كه روشنترين آيه مؤيد بيان ما است مىفرمايد : « كُتِبَ عَلَيْه أَنَّه مَنْ تَوَلَّاه فَأَنَّه يُضِلُّه وَيَهْدِيه إِلى عَذابِ السَّعِيرِ » « 3 » .
پس از آنچه گذشت اين معنا به دست آمد كه مراد از كلمه « عبادى » عموم افراد بشر است ، و استثناء در * ( « مَنِ اتَّبَعَكَ » ) * استثناى متصل است ، نه منقطع ، و كلمه
هامش
( 1 ) من سلطنتى بر شما نداشتم ، تنها كار من اين بود كه شما را دعوت كردم شما به اختيار خود اجابتم كرديد ، پس مرا ملامت نكنيد و خود را ملامت كنيد . سوره ابراهيم ، آيه 22 .
( 2 ) شيطانها را اولياء آنان كه ايمان نمىآورند قرار داديم . سوره اعراف ، آيه 27 .
( 3 ) قلم قضاء بر او چنين رانده شد كه هر كه او را سرپرست خود قرار دهد او گمراهش كند ، و به سوى عذاب آتش رهنمونش باشد . سوره حج ، آيه 4 .