خداى سبحان - كه اهل ضلالت مىبايستى به وسيله وى در گمراهى خود بمانند - كرده است ، و حتى خود آن ملعون هم به اين معنا تا حدى اعتراف نموده ، و در خصوص غوايت خود گفته است * ( « رَبِّ بِما أَغْوَيْتَنِي » ) * . و نيز اگر مخلصين را استثناء نموده باز به قضاى خدا بوده است .
اين معنايى كه آيه كريمه آن را افاده مىكند ، و مىفرمايد هم تسلط ابليس بر ضلالت گمراهان ، و هم رهايى دادن مخلصين از شر او هر دو قضاى خداست ، خود يكى از اصول مهمى است كه توحيد قرآن آن را افاده مىكند ، مثلا در سوره يوسف مىفرمايد :
« إِنِ الْحُكْمُ إِلَّا لِلَّه » « 1 » و در سوره قصص مىفرمايد : « وَهُوَ اللَّه لا إِله إِلَّا هُوَ لَه الْحَمْدُ فِي الأُولى وَالآخِرَةِ وَلَه الْحُكْمُ » « 2 » و در آل عمران مىفرمايد : « الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ » « 3 » و در يونس مىفرمايد :
« وَيُحِقُّ اللَّه الْحَقَّ بِكَلِماتِه » « 4 » و همچنين آياتى ديگر كه دلالت دارند بر اينكه هر حكم ايجابى و يا سلبى كه هست همه از خداست و به قضاء او به كرسى مىنشيند .
از اينجا معلوم مىشود كه بعضى « 5 » از مفسرين در تفسير خود نسبت به جمله * ( « إِلَّا مَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْغاوِينَ » ) * چقدر مسامحه و سهلانگارى نمودهاند ، زيرا گفتهاند : پيروان ابليس وقتى دعوت او را مىپذيرند و متابعتش مىكنند قهرا ابليس بر آنان سلطنت خواهد يافت ، و هر چند كه اين بخاطر عدول آنان از هدايت الهى به دعوت و غوايت او است ، و ليكن قهرا او داراى سلطان خواهد شد ، پس سلطنت ابليس نه از خداست ، و نه از خودش ، بلكه از سوء اختيار پيروان او است .
وجه فساد اين سخن اين است كه : استقلال و قوت ذاتى از ابليس سلب و به ذوات اشياء داده شده و حال آنكه اگر بنا باشد ابليس از پيش خود مالك چيزى نباشد اشياء هم مالك هيچ چيز خود نخواهند بود و بدون اذن خدا ، هيچ چيز حتى ضروريات و لوازم ذات را مالك نيستند مگر به اذن خدا و تمليك او - دقت فرمائيد .
جهت سومى كه خداى تعالى از كلام ابليس رد نموده اين است كه سلطنت
هامش
( 1 ) هيچ حكم نيست مگر آنكه از خداست . سوره يوسف ، آيه 67 .
( 2 ) او خداست معبودى جز او نيست در دنيا و آخرت حمد و حكم براى او است . سوره قصص ، آيه 7 .
( 3 ) حق از پروردگار تو است . سوره آل عمران ، آيه 60 .
( 4 ) خدا حق را با كلماتش احقاق مىكند . سوره يونس ، آيه 82 .
( 5 ) روح المعانى ، ج 14 ، ص 52 .