كداميك از شما زودتر به وجود مىآيد و كدام ديرتر ، و خلاصه مقدم و مؤخر شما را مىشناسيم . اين معنايى است كه سياق آن را افاده مىكند .
بعضى « 1 » هم گفتهاند : منظور از « مستقدمين » مستقدمين در خيرند . بعضى « 2 » ديگر گفتهاند مستقدمين در جنگ عده اى « 3 » هم گفتهاند : آنها كه صف اول نماز جماعت را تشكيل مىدهند و مستاخرين در همه اين اقوال نقطه متقابلند . و ليكن همه آنها اقوال ناپسندى است .
* ( « وَإِنَّ رَبَّكَ هُوَ يَحْشُرُهُمْ إِنَّه حَكِيمٌ عَلِيمٌ » ) * .
اين جمله نيز در سياق حصر است و مىفهماند كه جز پروردگار كسى مردم را محشور نمىكند ، پس تنها او رب اين عالم است .
بعضى « 4 » ايراد گرفتهاند كه در حصر ، آيه و فعل ( حشر ) مسلم الثبوت گرفته شده ، و فاعل را منحصر به خداى تعالى كرده است ، و حال آنكه دعوا بر سر فاعل نبود ، بلكه سر اصل فعل و اينكه آيا حشرى هست يا نه مىباشد .
و اين اعتراض كننده غفلت ورزيده از نكته التفاتى كه در آيه به كار رفته است ، چون اگر آيه اين طور بود كه « ان ربكم هو يحشركم - پروردگار شما است كه شما را محشور مىكند » اعتراض وارد بود كه ما در اصل حشر حرف داريم ، و آيه در حشر كننده صحبت مىكند ، و ليكن آيه خطاب قبلى را كه به عموم مردم بود برگردانيده منحصر به رسول خدا ( ص ) كرده است ، كه او هم اصل حشر را مسلم مىداند ، و فرموده * ( « وَإِنَّ رَبَّكَ هُوَ يَحْشُرُهُمْ » ) * .
پس از همين جا نكته التفاتى كه در آيه شريفه به كار رفته معلوم مىشود ، چون در آيه چند التفات هست ، يكى التفات از تكلم با غير به غيبت در مورد خداى تعالى ( كه قبلا همه مطالب با سياق تكلم با غير ايراد مىشد و در اين جمله خداى تعالى غايب فرض شد و گفت « انه » ) . يكى ديگر از غيبت به خطاب ، در مورد رسول خدا ( ص ) ( كه تا اينجا رسول خدا مخاطب نبود در اينجا مخاطب شد و فرمود : « ربك » ) . و سوم التفات از خطاب به غيبت در مورد مردم ( كه تا اينجا مخاطب بودند ، مثلا مىفرمود :
« و جعلناكم » ، « و من لستم » و در اينجا غايب حساب شدهاند : « يحشرهم » ) .
هامش
( 1 و 2 ) روح المعانى ، ج 14 ، ص 32 .
( 3 ) فخر رازى ، ج 19 ، ص 178 .
( 4 ) الكشاف ، ج 2 ، ص 576 ، روح المعانى ، ج 14 ، ص 33 .