و با در نظر گرفتن كلمه « من » كه تبعيض را مىرساند مقصود اين مىشود - و خدا داناتر است - : ما در زمين پاره اى موجودات داراى وزن و ثقل مادى كه استعداد زياده و نقصان دارند چه نباتى و چه ارضى رويانديم . و بنا بر اين معنا ، ديگر مانعى نيست كه كلمه « موزون » را هم به معناى حقيقيش بگيريم و هم به معناى كنايه اى آن .
معناى آيه چنين مىشود : ما زمين را گسترديم و در آن كوه هاى پا بر جا قرار داديم تا از اضطراب آن جلوگيرى كند ، و در آن از هر چيز موزون ، - يعنى داراى وزن و واقع در تحت جاذبه و يا متناسب - مقدارى را كه حكمت اقتضاء مىكرد آفريديم .
* ( « وَجَعَلْنا لَكُمْ فِيها مَعايِشَ وَمَنْ لَسْتُمْ لَه بِرازِقِينَ » ) * .
« معايش » جمع « معيشت » است ، كه به معناى چيزهايى است كه مايه زندگى جانداران و ادامه حيات آنان است ، از قبيل خوردنيها ، آشاميدنىها و غير آن دو . البته به صورت مصدر يعنى « عيش » و « معاش » هم مىآيد .
جمله * ( « وَمَنْ لَسْتُمْ لَه بِرازِقِينَ » ) * عطف است بر ضمير مجرور در « لكم » ، البته اين عطف بنا بر مذهب نحويين كوفه ، و يونس و اخفش است كه گفتهاند جائز است عطف كنيم چيزى را بر ضمير مجرور ، بدون اينكه حرف جر را تكرار كنيم « 1 » . و اما بنا بر مسلك غير نامبردگان ، كه اين گونه عطف را جائز ندانستهاند ، جمله مورد بحث را عطف بر « معايش » گرفته ، و تقدير كلام را « و جعلنا لكم من لستم له برازقين » دانستهاند ، « 2 » يعنى همانطور كه براى شما معايش قرار داديم ، كسانى را هم قرار داديم كه روزى دهشان شما نيستيد ، مانند حيوانات اهلى و بردگان .
و يا كلمه « من » را مبتداء براى خبرى كه حذف شده گرفتهاند و تقدير را چنين دانستهاند : « و من لستم له برازقين جعلنا له فيها معايش « 3 » - ما همانطور كه براى شما معايش قرار داديم براى كسانى هم كه شما روزى دهشان نيستيد ، در زمين معايش قرار داديم » و ليكن اينطور معنا كردن خود را به زحمت انداختن است .
و به هر حال ، مراد از كلمه « من » بطورى كه گفته شده بردگان و چهارپايان است . و اگر به لفظ « من : كسى كه » تعبير شده ، با اينكه اين كلمه تنها بر ذوى العقول
هامش
( 1 ) تفسير روح المعانى ، ج 14 ، ص 29 .
( 2 ) تفسير كشاف ، ج 2 ، ص 574 .
( 3 ) روح المعانى ، ج 14 ، ص 29 .