جبالا رواسى » است ، يعنى انداختيم در زمين كوه هاى رواسى . « رواسى » كه جمع « راسيه » است به معناى ثابت است ، و اشاره است به مطلبى كه در جاى ديگر قرآن بيان نموده و آن اين است كه كوه ها مانع از حركت و اضطراب زمين مىشوند ، و فرموده :
« وَأَلْقى فِي الأَرْضِ رَواسِيَ أَنْ تَمِيدَ بِكُمْ » « 1 » .
كلمه « موزون » از « وزن » و به معناى سنجيدن اجسام از جهت سنگينى است ، ليكن آن را عموميت داده و در اندازه گيرى هر چيزى كه ممكن باشد آن را اندازه گيرى كرد ، از قبيل اندازه گيرى طول با وجب و يا ذراع و امثال آن ، و اندازه گيرى حجم ، و اندازه گيرى حرارت ، و نور ، و نيرو ، و غير آن استعمال كردهاند . و در كلام خداى تعالى كه فرموده : « وَنَضَعُ الْمَوازِينَ الْقِسْطَ لِيَوْمِ الْقِيامَةِ » « 2 » در سنجيدن اعمال هم استعمال شده ، با اينكه اعمال ، سنگينى و سبكى اجسام زمينى را ندارد .
و چه بسا در مواردى استعمال شود كه مقصود از آن كم و زياد نشدن شىء موزون است از آنچه كه طبيعتش و يا حكمت اقتضاء مىكند ، هم چنان كه گفته مىشود : فلانى سخنش موزون است ، و يا قامتش موزون است و يا افعالش موزون است ، يعنى سخن و قامت و افعالش پسنديده و متناسب الاجزاء است و از آنچه طبع و يا حكمت اقتضاء دارد كمتر و بيشتر نيست .
و از آنجايى كه اعتبارات مذكور وزن ، مختلف است بعضى گفتهاند « مقصود از كلمه » موزون « در آيه مورد بحث اين است كه ما از زمين سنجيدنيهايى چون معدنيها ، از قبيل طلا و نقره و ساير فلزات را بيرون كرديم » . و بعضى ديگر گفتهاند « مراد از آن اين است كه ما نباتات كه هر نوعش نظامى بديع و موزون مخصوص به خود دارد بيرون آورديم » . بعضى ديگر گفتهاند « مقصود اين است كه در زمين هر امر مقدر و معلومى خلق كرده است » .
چيزى كه تنبه به آن لازم است تعبير به : * ( « مِنْ كُلِّ شَيْءٍ مَوْزُونٍ » ) * است ، و اين غير از تعبير به « من كل نبات موزون » است ، زيرا دومى تنها شامل نباتات مىشود ، ولى اولى به خاطر كلمه « انبتنا » نباتات را مىگيرد و به خاطر كلمه * ( « كُلِّ شَيْءٍ » ) * هر چيزى را كه در زمين پديد مىآيد و رشد و نمو مىكند شامل مىگردد .
هامش
( 1 ) كوه ها را در زمين افكند تا زمين شما را حركت ندهد . سوره نحل ، آيه 15 .
( 2 ) براى روز قيامت ميزانهاى عادلى قرار مىدهيم . سوره انبياء ، آيه 47 .