مؤلف : مقصود از هفت سوره طولانى بطورى كه از اين روايت و از روايت ابن « 1 » جبير بر مىآيد سوره هاى : بقره ، آل عمران ، نساء ، مائده ، انعام ، اعراف ، و يونس است كه در جمع اول ترتيب آنها بدين قرار بوده و سپس عثمان آن را تغيير داده ، انفال را كه از مثانى است ، و برائت را كه از صد آيه ها است و بايد قبلا از مثانى باشد ، ميان اعراف و يونس قرار داد و انفال را جلوتر از برائت جاى داد .
فصل ششم :
رواياتى كه در دو فصل گذشته نقل شد معروفترين روايات وارده در باب جمع آورى قرآن است كه بعضى از آنها صحيح و بعضى ديگر غير معتبر است ، و از مجموع آنها بر مىآيد كه جمع آورى قرآن در نوبت اول عبارت بوده از جمع آورى سوره ها كه يا بر شاخه هاى نخل و يا در سنگهاى سفيد و نازك و يا كتفهاى گوسفند و غير آن و يا در پوست و رقعه ها نوشته شده بود ، و پيوستن آيه هايى كه نازل شده و هر كدام در دست كسى بوده به سوره هايى كه مناسب آن بوده است .
و اما جمع در نوبت دوم ، يعنى جمع در زمان عثمان ، عبارت بوده از اينكه جمع اول را كه آن روز دچار تعارض نسخه ها و اختلاف قرآنها شده بود به يك جمع منحصر كردند و تنها آيه اى كه در اين جمع ملحق شد آيه « مِنَ الْمُؤْمِنِينَ رِجالٌ صَدَقُوا ما عاهَدُوا اللَّه عَلَيْه . . . » بود كه آن را در سوره احزاب جاى دادند ، چنان كه از قول زيد بن ثابت نقل شد در حالى كه مدت پانزده سال كه از رحلت رسول خدا ( ص ) مىگذشت كسى اين آيه را در سوره احزاب نمىخواند و جزو آن محسوب نمىشد .
هم چنان كه بخارى از ابن زهير روايت كرده كه گفت : من به عثمان گفتم آيه « وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْواجاً » « 2 » را آيه ديگرى نسخ كرده و شما ناسخش را ننوشتيد و يا نخواستيد بنويسيد ؟ گفت برادر زاده ! من هيچ آيه اى را از قرآن از جاى خودش تغيير نمىدهم « 3 » .
و آنچه كه تفكر آزاد در پيرامون اين روايات - كه عمده و مهمترين روايات اين
هامش
( 1 ) الاتقان ، ج 1 ، ص 63 .
( 2 ) سوره بقره ، آيه 240 .
( 3 ) صحيح بخارى ، ج 6 ، باب سوره بقره ، ص 36 .