بعضى « 1 » ديگر گفتهاند : مقصود از حق در اين آيه مرگ است ، و معناى آيه چنين است كه : ملائكه را نازل نمىكنيم مگر به همراهى حق يعنى مرگ . وقتى نازل مىكنيم كه مدت عمر ايشان سر آمده باشد و در آن موقع ديگر مهلتشان نمىدهيم . و بنا بر اين معنا ، كانه آيه شريفه مىخواهد مطلبى را بيان كند كه آيه « يَوْمَ يَرَوْنَ الْمَلائِكَةَ لا بُشْرى يَوْمَئِذٍ لِلْمُجْرِمِينَ » « 2 » افاده مىكند .
بعضى « 3 » ديگر گفتهاند : منظور از « حق » رسالت است ، يعنى ما ملائكه را نازل نمىكنيم مگر براى وحى و رسالت ، و كانه آيه شريفه مطلبى را افاده مىكند كه آيه « قَدْ جاءَكُمُ الرَّسُولُ بِالْحَقِّ » « 4 » و همچنين آيه « فَقَدْ كَذَّبُوا بِالْحَقِّ لَمَّا جاءَهُمْ » « 5 » افاده مىنمايد .
اين بود وجوهى كه در تفسير آيه شريفه ذكر كردهاند ، البته وجوه ديگرى نيز در تفاسير مختلف گفتهاند ، و ليكن هيچيك از آنها و نيز هيچيك از اين سه وجه خالى از اشكال نيست . و آن اشكال اينست كه با حصر موجود در جمله * ( « ما نُنَزِّلُ الْمَلائِكَةَ إِلَّا بِالْحَقِّ » ) * سازگارى ندارد ، زيرا در اين جمله نزول ملائكه را منحصر به حق كرده ، نه فقط منحصر به عذاب استيصال و نه فقط به مرگ ، و نه فقط به وحى و رسالت ، و اگر بخواهيم آيه را طورى توجيه كنيم كه كلمه « حق » با يكى از اين سه معانى مذكور سازگارى داشته باشد آيه ، احتياج به قيدهاى زيادى پيدا مىكند در صورتى كه اطلاق آن همه آن قيدها را دفع مىكند .
البته ممكن است معناى آيه را با كمك تدبير در آيات ديگر طورى ديگر تقرير كنيم ، و آن اينكه ظرف زندگى دنياى مادى ، ظرفى است كه حق و باطل در آن مختلط و در هم آميخته است ، نه جداى از هم كه حق محض با همه آثار و خواصش جداى از باطل ظهور نموده و جلوه كند ، هم چنان كه آيه « كَذلِكَ يَضْرِبُ اللَّه الْحَقَّ وَالْباطِلَ » « 6 » به اين حقيقت اشاره مىكند و اين معنا در مباحث گذشته بطور مفصل گذشت . پس هر مقدار
هامش
( 1 ) مجمع البيان ، ج 6 ، ص 330 .
( 2 ) روزى كه ملائكه را مىبينند در آن روز بشارتى براى مجرمين نيست . سوره فرقان ، آيه 22 .
( 3 ) روح المعانى ، ج 14 ، ص 13 ، كشاف ، ج 2 ، ص 571 .
( 4 ) به تحقيق رسول حق برايتان آمد . سوره نساء ، آيه 170 .
( 5 ) به تحقيق حق را بعد از آنكه برايشان آمد تكذيب نمودند . سوره انعام ، آيه 5 .
( 6 ) اينچنين خداوند حق و باطل را مثل مىزند . سوره رعد ، آيه 17 .