كلمه « لو » و همچنين كلمه « كانوا » دلالت دارند بر اينكه ودادت ايشان ودادت آرزو است ، و اينكه آرزو مىكنند اى كاش در گذشته - كه از دست دادهاند و ديگر باز نمىگردد - اسلام مىداشتند . نه اينكه اى كاش امروز داراى اسلام و ايمان باشند . پس مقصود آرزوى اسلام در زندگى دنيا است .
و بنا بر اين ، آيه شريفه دلالت مىكند بر اينكه كسانى كه در دنيا كفر ورزيدند به زودى - يعنى وقتى كه بساط زندگى دنيا برچيده شود - از كفر خود پشيمان شده آرزو مىكنند اى كاش در دنيا اسلام آورده بوديم .
* ( « ذَرْهُمْ يَأْكُلُوا وَيَتَمَتَّعُوا وَيُلْهِهِمُ الأَمَلُ فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ » ) * .
كلمه « يلههم » از « الهاء » به معناى صرفنظر كردن از كارى و اشتغال به كارى ديگر است . وقتى گفته مىشود « ألهاه كذا من كذا » معنايش اين است كه فلان كار از فلان كار بازش داشته و آن را از يادش ببرد .
و اينكه فرمود : « رهايشان كن ! بخورند و كيف كنند ، و آرزو بازشان بدارد » دستورى است به رسول خدا ( ص ) به اينكه دست از ايشان بر دارد و رهايشان كند تا در باطل خود سرگرم باشند . و اين تعبير كنايه از اين است كه سر بسرشان نگذار ، و براى اثبات حقانيت دعوتت و اثبات اينكه به زودى آرزو مىكنند كه اى كاش آن را پذيرفته بودند ، با ايشان محاجه مكن ، به زودى آن روز را خواهند ديد و آرزوى اسلام خواهند كرد ، اما وقتى كه ديگر راهى بدان نداشته باشند و ديگر نتوانند ما فات را تدارك كنند .
جمله * ( « فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ » ) * به منزله تعليل دستوريست كه داده است ، و معنايش اين است كه از اين جهت احتياجى به استدلال و احتجاج نيست كه خودشان به زودى مىفهمند ، چون حق و حقيقت بالأخره يك روزى ظاهر خواهد گرديد .
در اين آيه شريفه علاوه بر مطلب فوق اين كنايه هم هست كه اين بيچارگان از زندگيشان جز خوردن و سرگرمى به لذات مادى و دلخوش داشتن به صرف آرزوها و خيالات واهى بهره ديگرى ندارند ، يعنى در حقيقت مقام خود را تا افق حيوانات و چهارپايان پايين آوردهاند ، و چون چنين است سزاوار است آنها را به حال خود واگذار كنى و داخل انسان حسابشان نكنى ، و احتجاج به حجتهاى صحيح خود را كه همه بر اساس عقل سليم و منطق انسانى است بى مقدار نسازى .
* ( « وَما أَهْلَكْنا مِنْ قَرْيَةٍ إِلَّا وَلَها كِتابٌ مَعْلُومٌ ) * . . . * ( وَما يَسْتَأْخِرُونَ » ) * .
به طورى كه از سياق بر مىآيد اين دو آيه جمله قبلى را كه فرمود : * ( « فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ » ) *
تفسير الميزان ( فارسي ) — صفحة 140
مساهمون: السيد محمدحسين الطباطبائي
ص١٤٠