« 1 » .
* ( « هُوَ رَبُّكُمْ وَإِلَيْه تُرْجَعُونَ » ) * - اين جمله تعليل مىكند جمله * ( « وَلا يَنْفَعُكُمْ نُصْحِي » ) * را ، كه بنا بر اين معناى مجموع دو جمله چنين مىشود : خيرخواهى من فايده اى به حال شما ندارد ، براى اينكه او رب شماست و امر تدبير شما به دست او است ، و شما به سوى او باز مىگرديد ممكن هم هست تعليل باشد براى هر دو آيه يعنى از جمله * ( « إِنَّما يَأْتِيكُمْ بِه اللَّه إِنْ شاءَ ) * . . . * ( يُرِيدُ أَنْ يُغْوِيَكُمْ » ) * كه بنا بر اين معناى حاصل از دو آيه چنين مىشود : زمام تدبير امور بندگان به دست رب آنان است كه رب همه عالميان است ، ربى كه همه امور به او راجع است ، و رب شما همان اللَّه تعالى است ، اگر او بخواهد آن عذاب را بر سرتان بياورد مىآورد و شما را منقرض مىكند ، و اگر او بخواهد شما را اغواء كند و سپس عذاب نمايد در خيرخواهى من هيچ سودى براى شما نيست .
اين بود نظريه ما در معناى جمله * ( « إِنْ كانَ اللَّه يُرِيدُ أَنْ يُغْوِيَكُمْ » ) * ، ولى مفسرين در تفسير آن مرتكب تاويلهايى شدهاند كه از آن جمله گفتهاند : « 2 » معنايش اين است كه خداى تعالى شما را در برابر كفرتان عقاب مىكند ، و در اينجا عقاب را « اغواء » خوانده ، هم چنان كه در سوره مريم عذاب را « غى » خوانده و فرموده : « فَسَوْفَ يَلْقَوْنَ غَيًّا » « 3 » .
و از آن تاويلها يكى ديگر اين است كه مراد : « ان كان اللَّه يريد عقوبة اغوائكم الخلق و اضلالكم اياهم » است ، يعنى اگر خدا بخواهد شما را در برابر اينكه خلق را اغواء كرده و از راه منحرف نموديد عقاب كند ، و در توجيه اين تاويل خود گفتهاند : در عرب رسم است كه نام « معاقب عليه » و گناه را بر سر عقوبت مىگذارند ، و از همين باب است كه در قرآن كريم فرموده : « اللَّه يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ » « 4 » ، كه معنايش « اللَّه يعاقبهم على استهزائهم - خدا در برابر استهزايشان آنها را عقاب مىكند » است .
و نيز از همين باب است آيه شريفه « وَمَكَرُوا وَمَكَرَ اللَّه » « 5 » كه تقدير و يا معنايش « و مكروا و عذبهم اللَّه على مكرهم » است ، يعنى آنان نيرنگ كردند ، و خداى تعالى در برابر
هامش
( 1 ) ما باعث شديم تا آنها به رفيقان و يارانى از شيطانها برخورد كنند و آن شيطانها امر دنيا و آخرت آنان را در نظرشان بطور دلخواه زينت دهند و در نتيجه فرمان هلاكتشان حتمى شود . « سوره فصلت ، آيه 25 »
( 2 ) مجمع البيان ، ط بيروت ، ج 3 ، ص 145 .
( 3 ) به زودى عقاب را ديدار خواهند كرد . « سوره مريم ، آيه 59 »
( 4 ) سوره بقره ، آيه 15 .
( 5 ) سوره آل عمران ، آيه 54 .