ملكوتيتان بيشتر بود كه قهرا ما را در برابر شما خاضع مىكرد ، ولى ما هيچ يك از اين فضائل را در شما نمىبينيم ، پس چه علتى ايجاب مىكند كه ما پيرو شما شويم ؟
و اگر ما كلام كفار را عموميت داده و گفتيم كه همه جهات فضل را شامل مىشود ، - چه جهات مادى و چه جهات معنوى از قبيل علم غيب و نيروى ملكوتى - بر خلاف بيشتر مفسرين كه كلمه « فضل » را تنها بر برتريهاى مادى ، مانند اموال و نفرات و غيره تفسير كردهاند ، براى اين بود كه ما از گفتار كفار كه كلمه « فضل » را بدون الف و لام در سياق نفى قرار دادند عموميت فهميديم .
علاوه بر اين ، از پاسخى هم كه نوح ( ع ) به اين كلام كفار داد همين عموميت استفاده مىشود ، زيرا اگر منظور كفار خصوص برترىهاى مادى بود كافى بود كه نوح ( ع ) در جواب آنان بفرمايد : مگر من ادعا كردهام كه خزينه هاى خدا به دست من است كه شما منكر آنيد ؟ ( ادعاى من اين است كه من فرستاده خدايم ) ، ليكن نوح ( ع ) به اين اكتفاء نكرد ، بلكه در پاسخ آنان فرمود : « * ( وَلا أَقُولُ لَكُمْ عِنْدِي خَزائِنُ اللَّه ، وَلا أَعْلَمُ الْغَيْبَ ، وَلا أَقُولُ إِنِّي مَلَكٌ . . . ) * - نه خزينه هاى خدا دست من است ، و نه علم غيب دارم ، و نه داراى نيروى ملكوتى هستم . . . » كه بيانش به زودى مىآيد ان شاء اللَّه .
* ( « بَلْ نَظُنُّكُمْ كاذِبِينَ » ) * كلمه « بل » اعراض از مطالب قبل از خود را مىرساند ، و در اينجا اعراض از احتجاج قبلى را مىفهماند كه قبلا نيز به آن اشاره كرديم ، پس حاصل معناى اين جمله اين است كه ما نه تنها در شما فضيلتى نمىبينيم كه پيرويتان را بر ما واجب كند ، بلكه مطلب ديگرى اينجا هست كه ايجاب مىكند ما شما را پيروى نكنيم ، و آن اين است كه ما شما را دروغگو مىدانيم .
و معناى آيه ، آن طور كه از سياق برمىآيد - و خدا داناتر است - اين است كه وقتى در شما - صاحبان دعوت دينى - چيزى كه صحت دعوتتان را نشان دهد ديده نمىشود ، و شما با اينكه از مزاياى حيات يعنى مال و جاه ، تهيدست هستيد ، مع ذلك اصرار داريد كه ما تسليم شما شده و اطاعتتان كنيم ، همين اصرار شما اين گمان را در دل ما قوى مىسازد كه شما در اين ادعايتان دروغگو بوده و مىخواهيد به اين وسيله آنچه كه از امتيازات دنيوى كه در دست ما است از چنگ ما در آوريد .
و كوتاه سخن اينكه اين اصرار شما نشانه و شاهدى است كه عادتا اين فكر را در دل آدمى مىاندازد كه دعوت شما صرف يك دروغ ، و نيرنگى براى جمع كردن و به دست آوردن