گفت و شنود اين است كه منظور از عذاب ، عذاب انقراض است .
پس معلوم مىشود نوح ( ع ) قوم خود را دعوت مىكرده به اينكه از پرستش بتها دست بردارند ، و تهديدشان مىكرده به روزى كه عذابى اليم از ناحيه خدا بر سرشان آيد ، و اگر فرمود : عذاب روزى كه آن روز اليم - مولم و دردناك - است ، با اينكه خود عذاب مولم است ، در حقيقت از باب توصيف ظرف - يوم - است به صفت مظروف آن - يعنى عذاب - .
با بيانى كه گذشت جلو اشكالى كه بعضى « 1 » كردهاند گرفته مىشود ، و آن اين است كه گفتهاند : با اينكه عذاب مشركين قطعى است ، چرا نوح ( ع ) گفته : من مىترسم عذاب بر شما نازل شود ، با اينكه ترسيدن ، مخصوص خطر محتمل است نه خطر قطعى ، ( زيرا نوح خود را معرفى كرد به اينكه من فقط يك واسطه هستم ، و واسطه نمىتواند بطور قطع از آمدن عذاب خبر دهد ، چون عذاب به دست او نيست ، و از نظر او يك خطر محتمل است نه يك خطر قطعى و حتمى . )
و كوتاه سخن اينكه نوح ( ع ) مردم را به توحيد و وحدانيت خداوند سبحان دعوت مىكرد و آنان را از عذاب اليم مىترساند ، و بدين جهت مىترساند كه ايشان بت مىپرستيدند ، و انگيزه بتپرستىشان اين بود كه از خشم بتها مىترسيدند ، نوح در مقام مقابله با آنان برآمد به اينكه اين اللَّه سبحان است كه خالق شما و مدبر شؤون زندگى شما و امور معاش شما است ، و براى همين منظور هم آسمانها و زمين را آفريد ، خورشيد را تابنده و قمر را نورانى كرد ، بارانها را از آسمان بارانيد ، زمين را رويانيد و باغها را ايجاد كرده و نهرها را به جريان در آورد ، كه اين بيانات نوح را خداى تعالى در سوره نوح حكايت كرده .
و چون اللَّه سبحان چنين خدايى است و چون او پروردگار شما است ، پس بايد تنها از او بترسيد ، و به انگيزه ترستان تنها او را بپرستيد .
و اين حجت در حقيقت حجتى است برهانى كه اساس آن يقين است ، و ليكن از نظر قوم نوح كه گفتيم مردمى ساده لوح و قديمى بودند برهانى جدلى رسيد ، چون به خاطر ساده نگريشان اين دلواپسى را داشتند كه نكند خداى تعالى آنان را به خاطر مخالفتشان مورد خشم قرار دهد ، آرى بتپرستان نيز خداى تعالى را ولى امر خود و اصلاح كننده شؤون خود مىدانند ، و أمر او را با أمر اولياى بشرى ، يعنى آنهايى كه به پائينتر از خود حكومت مىكنند مقايسه نموده و فكر مىكردند همانطورى كه بايد در برابر كدخدا و يا شاه سر تسليم فرود آورد ، و در برابر آنان
هامش
( 1 ) مجمع البيان ، ج 5 ، ص 155 ، چاپ ايران .