* ( « فَاعْلَمُوا أَنَّما أُنْزِلَ بِعِلْمِ اللَّه » ) * - ظاهرا منظور از كلمه « علم اللَّه » علم مختص به خداى تعالى است ، و آن عبارت است از غيبى كه غير خداى تعالى كسى را بدان راهى نيست مگر به اذن خود او ، هم چنان كه در جاى ديگر نيز متعرض اين معانى شده و فرموده : « لكِنِ اللَّه يَشْهَدُ بِما أَنْزَلَ إِلَيْكَ أَنْزَلَه بِعِلْمِه » « 1 » و نيز فرموده : « ذلِكَ مِنْ أَنْباءِ الْغَيْبِ نُوحِيه إِلَيْكَ » « 2 » و نيز فرموده :
« عالِمُ الْغَيْبِ فَلا يُظْهِرُ عَلى غَيْبِه أَحَداً إِلَّا مَنِ ارْتَضى مِنْ رَسُولٍ » « 3 » ، و نيز فرموده : « إِنَّه لَقُرْآنٌ كَرِيمٌ فِي كِتابٍ مَكْنُونٍ لا يَمَسُّه إِلَّا الْمُطَهَّرُونَ تَنْزِيلٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ » « 4 » .
پس معناى آيه چنين مىشود : اگر نتوانستيد به هيچ سببى - غير از خداى تعالى - كه شما به آن دل بستهايد با قرآن معارضه كنيد ، پس يقين كنيد كه اين قرآن جز از ناحيه سببى غيبى نازل نشده بلكه از انباء و اخبار غيب است كه مختص به خداى تعالى است ، پس او است كه آن را بر من نازل كرده و به وسيله آن با من تكلم كرده و خواسته است نخست خود من معارف حقه و ذخاير هدايت آن را بفهمم ، و سپس به شما تفهيم كنم .
مفسرين در معناى جمله مورد بحث توجيهات ديگرى كردهاند ، بعضى « 5 » گفتهاند : منظور اين است كه قرآن با علم و آگاهى و اطلاع خداى تعالى نازل شده ، و او شاهد بر نزولش بوده .
بعضى ديگر گفتهاند : منظور اين است كه اين قرآن طورى نازل شده كه خدا مىداند كسى نمىتواند با آن معارضه كند ، زيرا قرآن قابل معارضه نيست . و يا اين است كه تنها خدا به نظم و ترتيب آن آگاه است ، و غير خدا كسى آگاه نيست . ولى همه اينها معانى سست و دور از فهم است .
و جمله مورد بحث كه مىفرمايد : * ( « أَنَّما أُنْزِلَ بِعِلْمِ اللَّه » ) * بيانگر يكى از دو نتيجه اى است كه از اجابت نكردن آلهه گرفته مىشود . و نتيجه ديگرش را جمله * ( « وَأَنْ لا إِله إِلَّا هُوَ » ) *
هامش
( 1 ) ولى خدا گواهى مىدهد به حقانيت آنچه به تو نازل كرده چون هر چه نازل كرده به علم خود نازل كرده . « سوره نساء ، آيه 166 »
( 2 ) اين از اخبار غيب است كه به تو وحى مىكنيم . « سوره يوسف ، آيه 102 »
( 3 ) او است عالم به غيب ، پس غيب خود را در احاطه كسى قرار نمىدهد ، مگر رسولى كه خودش بپسندد . « سوره جن ، آيه 27 »
( 4 ) كه آن كلام ، قرآنى است آبرومند كه در كتابى نهفته و ناديدنى قرار داشت ، كتابى كه جز پاك شدگان با آن تماسى ندارند ، و اين قرآن از ناحيه رب العالمين نازل شده ( و در خور فهم بشر گشته ) . « سوره واقعه ، آيه 80 »
( 5 ) تفسير مجمع البيان ، ج 3 ، جزء 12 ، ص 124 ، ( به نقل از مجاهد )