آن ، مفسر و روشنگر بعض ديگر است و قسمتى از آن ، قسمت ديگر را قابل قبولتر مىسازد ، مانند آيات احتجاج كه روشنگر آيات دعاوى است ، و آيات ثواب و عقاب كه قبول حق را از راه تطميع و تهديد نزديكتر مىكند و آيات مربوط به داستانهاى عبرت انگيز كه دلها را ( براى پذيرفتن اندرزها و حلال و حرامها ) نرم مىسازد .
* ( « وَضائِقٌ بِه صَدْرُكَ أَنْ يَقُولُوا » ) * - در مجمع البيان گفته : « ضائق » ( اسم فاعل ) و « ضيق » ( صفت مشبهه ) و هر دو به يك معنا هستند ليكن در خصوص آيه مورد بحث كلمه « ضائق » به دو جهت بهتر است از كلمه « ضيق » : يكى اينكه كلمه « ضيق » بيشتر در چيز تنگى به كار مىرود كه تنگيش ذاتى باشد ، و كلمه « ضائق » در چيز تنگى استعمال مىشود كه تنگيش عارضى است ، و در آيه شريفه تنگ حوصله شدن رسول خدا ( ص ) امرى عارضى است ، پس آوردن كلمه « ضائق » مناسبتر است . جهت دوم اينكه از نظر قافيه و وزن شبيه به كلمه « تارك » است كه در جمله قبلى قرار دارد . « 1 »
و ظاهرا ضمير در « به » به جمله « بعض ما يوحى » برمىگردد ، هر چند كه بعضى از مفسرين گفتهاند مرجع آن جمله * ( « لَوْ لا أُنْزِلَ عَلَيْه كَنْزٌ . . . » ) * مىباشد و يا گفتهاند : به پيشنهاد احتمالى كفار بر مىگردد . احتمال آخرى با اين نظريه موافقتر است كه جمله « ان يقولوا . . . » بدل باشد از ضمير در « به » ، و احتمالى كه ما داديم موافقتر است با اين نظريه كه جمله « ان يقولوا . . »
مفعول له باشد براى جمله « تارك » ، و تقدير كلام چنين است : « لعلك تارك ذلك مخافة ان يقولوا لو لا انزل عليه كنز او جاء معه ملك - شايد توبه اين خاطر ابلاغ بعضى از آيات را ترك مىكنى كه مىترسى بگويند : چرا با او گنجى يا فرشته اى نيامد » .
* ( « إِنَّما أَنْتَ نَذِيرٌ » ) * - اين جمله جواب از پيشنهاد كفار است كه گفتند : * ( « لَوْ لا أُنْزِلَ عَلَيْه كَنْزٌ أَوْ جاءَ مَعَه مَلَكٌ » ) * . و اين پيشنهاد كه از طرف كفار شده در قرآن كريم مكرر نقل شده ، در بعضى از آن نقلها تنها مساله آمدن فرشته با رسول اللَّه ( ص ) آمده ، و در بعضى ديگر پيشنهادى ديگر علاوه بر آن نقل شده ، يك جا آن پيشنهاد اضافى ، آمدن خداى سبحان براى شهادت دادن به حقانيت رسالت رسول خدا ( ص ) است ، و در بعضى ديگر اين آمده كه چرا باغى ندارد كه از ميوه آن بخورد ، و در بعضى ديگر آمده است كه چرا از آسمان كتابى نوشته شده نياورد تا مردم آن را بخوانند . و خداى تعالى در همه آن پيشنهادها و اعتراضات ، جوابى نظير جواب آيه مورد بحث داده و آن اين است كه : فرستاده او
هامش
( 1 ) مجمع البيان ، ج 5 ، ص 146 .