مىداند ، در نتيجه در مقام شكرگزارى بر نيامده از اظهار مسرت و فخرفروشى به ديگران نمىپرهيزد .
خداى عز و جل بعد از بيان اين دو طبيعت از انسانها ، طايفه اى از آنان را استثناء نموده
مىفرمايد : * ( « إِلَّا الَّذِينَ صَبَرُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ » ) * ، سپس به اين طايفه وعده نيك داده مىفرمايد : * ( « أُولئِكَ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَأَجْرٌ كَبِيرٌ » ) * .
خواهيد گفت : چرا افراد استثنايى را به عنوان * ( « الَّذِينَ صَبَرُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ » ) * .
استثناء كرده ؟ در پاسخ مىگوييم : وجهش اين است كه رهايى انسان از آن دو طبيعت مذموم ، تنها براى كسانى امكان دارد كه صابر باشند و صفت نيك و خويشتنداريشان نگذارد در برابر مصائب ، جزع و فزع نموده دچار نوميدى و كفر شوند ، و وادار سازد تا هنگام زوال شدايد و رسيدن نعمتها از خداى تعالى ، ولى نعمتشان غافل نگشته ، در مقام شكرگزارى برآيند ، و او را ثنائى گويند كه مايه خوشنوديش باشد ، و نعمت او را در جايى مصرف كنند كه او راضى باشد ، و خلق خداى را از فرح و فخر خود آسوده بدارند ، و استغناء ، وادار به اين عكس العملهاى نكوهيده شان نكند .
و اين طايفه استثنايى تنها افرادى هستند كه از آن دو حالت زشت رهايى دارند ، و خدا آنان را مىآمرزد ، يعنى آثار آن دو طبيعت مذموم را از دلهايشان محو نموده به جاى آن ، خصال ستوده را جايگزين مىكند ، آرى اين طايفه نزد پروردگار خود مغفرت و اجرى بزرگ دارند .
در اين آيه دلالتى است بر اينكه صبر با عمل صالح ، منفك از ايمان نيست ، و ممكن نيست فرد بى ايمان ، صابر و داراى اعمال صالح باشد . آرى ، در اين آيه به صابران صالح وعده مغفرت و اجر بزرگ داده و معلوم است كه مغفرت شامل مشركين نمىشود ، زيرا خود خداى تعالى فرموده : « إِنَّ اللَّه لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِه » « 1 » .
و باز به دليل اينكه عين اين وعده كه در اين آيه آمده ، يعنى وعده مغفرت و اجر كبير را در آيات زير به مؤمنين داده و فرموده : « وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَأَجْرٌ كَبِيرٌ » « 2 » ، و نيز فرموده : « إِنَّ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ بِالْغَيْبِ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَأَجْرٌ كَبِيرٌ » « 3 » .
و اتصال آيات سه گانه اى كه در اول آنها كلمه « لئن » آمده به ما قبل روشن است ،
هامش
( 1 ) خدا اين جرم را نمىآمرزد كه به او شرك بورزند . « سوره نساء ، آيه 116 »
( 2 ) كسانى كه ايمان آورده و اعمال صالح انجام مىدهند مغفرت و اجرى كبير دارند . « سوره فاطر ، آيه 7 » .
( 3 ) كسانى كه از پروردگار خود در پنهان مىترسند ، مغفرت و اجرى كبير دارند . « سوره ملك ، آيه 12 »