« فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّه بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَه أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ أَعِزَّةٍ عَلَى الْكافِرِينَ يُجاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّه وَلا يَخافُونَ لَوْمَةَ لائِمٍ » « 1 » و نيز فرموده : « وَعَدَ اللَّه الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الأَرْضِ كَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَلَيُمَكِّنَنَّ لَهُمْ دِينَهُمُ الَّذِي ارْتَضى لَهُمْ . . . يَعْبُدُونَنِي لا يُشْرِكُونَ بِي شَيْئاً » « 2 » ، و اين احتمال عيبى ندارد .
بعضى « 3 » از مفسرين گفتهاند : منظور از كلمه « امت » ، جماعت است ، اما جماعتى كه بعد از اين كفار مىآيند و كافرتر از اينان هستند و بر كفر خود اصرار مىورزند ، آن وقت خداى تعالى به عذاب انقراض گرفتارشان مىكند ، همانطور كه در زمان نوح ( ع ) چنين كرد .
وجه ديگرى كه در معناى آيه گفتهاند « 4 » اين است كه : منظور از امت ، جماعت است ، ولى جماعتى كه بعد از اين كفار مىآيند و بر معصيت خدا پافشارى مىكنند ، و قيامت براى آنان به پا مىشود .
ليكن اين دو وجه سخيف و نادرست است ، زيرا اساس آن دو ، بر يك مبناى غلطى است ، و آن اين است كه معذبين ، كفار آيندهاند ، نه همان كفارى كه استهزاءشان در آيه نقل شد ، با اينكه ظاهر جمله : * ( « أَلا يَوْمَ يَأْتِيهِمْ . . . » ) * اين است كه معذبين همان استهزاءكنندگانى هستند كه گفتند : * ( « ما يَحْبِسُه » ) * .
* ( « أَلا يَوْمَ يَأْتِيهِمْ لَيْسَ مَصْرُوفاً عَنْهُمْ وَحاقَ بِهِمْ ما كانُوا بِه يَسْتَهْزِؤُنَ » ) * - اين آيه به منزله جواب از گفتار كفار است كه گفتند : * ( « ما يَحْبِسُه » ) * و اين سؤال ، گفتارى است كه در موقعيت استهزاء واقع شده چون در معناى رد آن عذابى است كه با آن تهديد شدند و حاصلش اين بود كه :
اگر اين عذابى كه خداى تو ما را به آن تهديد مىكند حق بود در نازل كردنش درنگ نمىكرد ، و هيچ سببى نيست كه خدا به انتظار آن سبب از فرستادن عذاب صرفنظر كند ، چون اگر سببى باشد ، ايمان آوردن ما است ، كه ما ابدا ايمان نخواهيم آورد و از كفر خود دست بر نخواهيم
هامش
( 1 ) پس خداى تعالى به زودى قومى را خواهد آورد كه دوستشان دارد ، و آنان نيز او را دوست دارند ، قومى كه در برابر مؤمنين خوار و عليه كفار شكستناپذيرند ، در راه خدا جهاد مىكنند و از ملامت هيچ ملامتگرى نمىترسند . « سوره مائده ، آيه 54 »
( 2 ) خدا به كسانى از شما كه ايمان آوردند و اعمال صالح كردند وعده داده كه به زودى آنان را جانشين كفار در زمين خواهد كرد ، همانطور كه مؤمنين قبل از ايشان را جايگزين كفار نمود ، و به زودى آنان را در عمل به دينى كه خدا برايشان پسنديده متمكن خواهد ساخت . . . تا مرا بپرستند و چيزى را شريك من در پرستش نگيرند . « سوره نور ، آيه 55 »
( 3 و 4 ) تفسير مجمع البيان ، ج 3 ، جزء 11 ، ص 119 .