چيزى ( و حتى غرض و هدف و نتيجه و علت و امثال اينها ) نمىتواند در خدا حكم كند ، و خداى تعالى را محكوم خود سازد ، و گفتيم كه غير خدا هر چه كه فرض شود اگر داراى واقعيت باشد - نه صرف اعتبار - مخلوق خدا و تحت تدبير خدا است ، آرى : « إِنِ الْحُكْمُ إِلَّا لِلَّه » و « اللَّه خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ » ، حكم منحصرا كار خدا است ، غير او حاكمى نيست تا در او حكم كند و اثر بگذارد ، و غير او هر چه كه فرض شود مخلوق او است .
پس جهات حسن و مصلحت ( و غرض و هدف و امثال اينها ) امورى است كه بر ما حكم مىكند و ما را وادار مىسازد به اينكه برخيزيم و فلان كار را شروع كنيم تا آن غرض حاصل گردد ، و اين جهات حسن و مصلحتها امورى هستند خارج از ( ذات ) و خارج از افعال ما ، كه در ما بدان جهت كه ما فاعل هستيم و با انجام كارهاى خود مىخواهيم سعادت زندگى خود را تامين كنيم اثرى مىگذارند ، اما آيا خداى سبحان نيز مثل ما است كه تحت تاثير چيزى قرار گيرد ؟ نه ، حاشا ، او اجل از اين است ، براى اينكه اين جهات حسن و مصالح ، قوانين عمومى هستند كه از نظام عمومى عالم و روابط موجود بين اجزاى خلقت گرفته شدهاند ، ( مثلا اگر ما به خاطر مصلحت سيرى غذا مىخوريم ، و به خاطر مصلحت سلامتى از دوا استفاده مىكنيم ، اين مصلحتها از نظام عمومى عالم گرفته شده كه اولا انسان نيازمند به غذا و بيمار محتاج دوا است ، و ثانيا فلان موجود مىتواند غذاى بشر باشد - بر خلاف چيزهايى ديگر كه نمىتواند غذاى بشر واقع گردد - و فلان دوا ، فلان اثر را در مزاج بشر دارد ، پس همه آنچه كه ما مصلحتش مىخوانيم امورى است خارج از ما كه قبل از ما در عالم و در نظام جارى در عالم وجود داشته ) ، و اين عالم و نظام جارى در آن فعل خداى سبحان است ، و به هيچ وجه ممكن نيست كه مفهوم انتزاع شده از چيزى جلوتر از آن چيز تحقق يابد ، مثلا مصلحت ، كه امرى است انتزاعى جلوتر از منشا انتزاعش يعنى فعل تحقق يابد ، و تازه به اين حد هم قناعت ننموده حتى از صاحب فعل هم جلو بيفتد ، و قبل از صاحب فعل ، تحقق داشته باشد و در صاحب فعل اثر بگذارد .
و اما اينكه در آيه شريفه خلقت آسمانها و زمين را با جمله * ( « لِيَبْلُوَكُمْ أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا » ) * تعليل كرده ، و نيز تعليلهاى بسيار ديگرى نظاير اين تعليل كه در قرآن كريم آمده در حقيقت از قبيل تعليل به فوايدى است كه در خلقت هست ، و به مصالحى كه بر آن متفرع مىشود ، و خداى تعالى در جاى ديگر نيز خبر داده كه فعلش خالى از حسن نيست ، و فرموده :
« الَّذِي أَحْسَنَ كُلَّ شَيْءٍ خَلَقَه » « 1 » . پس خداى سبحان خيرى است كه در او هيچ شرى نيست ،
هامش
( 1 ) خدايى كه هر چه را آفريد حسن و زيبايش كرد . « سوره الم سجده ، آيه 7 »