كه از هر جهت برترى داشته باشند - غايت و غرض اصلى از خلقت آسمانها و زمينند ، و لفظ آيه نيز خالى از اشاره و دلالت بر اين معنا نيست ، براى اينكه حمله * ( « أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا » ) * مىفهماند كه مقصود اصلى مشخص كردن كسى است كه بهتر از ديگران عمل مىكند چه اينكه آن ديگران اصلا عمل خوب نداشته باشند ، و يا داشته باشند ولى به پايه آنان نرسند . پس ، كسى كه عملش از عمل تمامى افراد بهتر است ، چه اينكه تمامى افراد نيكوكار باشند ولى به پايه آن شخص نرسند ، و يا اصلا نيكوكار نباشند بلكه بدكار باشند ، مشخص كردن آن كس غرض و مقصود از خلقت است ، و با اين بيان معناى حديث قدسى كه در آن خداى تعالى در خطاب به پيامبر گرامىاش فرموده : « لولاك لما خلقت الافلاك « 1 » - اگر تو در نظر نبودى من افلاك را نمىآفريدم » روشن مىشود ، براى اينكه آن جناب از تمامى افراد بشر افضل است .
و در مجمع البيان آمده كه جبائى گفته است : در اين آيه دلالتى است بر اينكه قبل از خلقت آسمانها و زمين ملائكه بودهاند ، زيرا آيه صريح است در اينكه قبل از خلقت آسمانها و زمين عرش خدا بر آب بوده و آفريدن عرش بر آب هيچ حسنى ندارد ، مگر وقتى كه در آن ميان مكلفى باشد تا از راه عرش و آب استدلال بر وجود صاحب عرش كند . و على بن عيسى گفته :
سخن جبائى درست نيست ، زيرا خبر دادن از اينكه عرش خدا قبل از خلقت آسمانها و زمين بر آب بوده تنها فايده اش استدلال مكلفين آن زمان نيست ، بلكه ممكن است اين خبر مصلحتى براى مكلفين داشته باشد كه بعد از خلقت آسمانها و زمين خلق شدهاند ( مثل جن و انس ) ، پس ما مجبور نيستيم وجه جبائى را بپذيريم . سيد مرتضى - قدس سره - نيز همين نظريه را اختيار كرده « 2 » .
مؤلف : اين دو نظريه اى كه صاحب مجمع البيان نقل كرده اساسش مذهب معتزله است ، كه گفتهاند : افعال خداى تعالى معلل به اغراض است ، و هيچ كار خدا بدون غرض و مصلحت و جهات حسن نيست ، هر چند كه اين مصلحت عبارت باشد از اينكه ملائكه را خلق كند و آن گاه به مكلفين ، يعنى همان ملائكه خبر دهد كه عرشش بر آب است ، و آن مكلفين از اين خبر عبرت بگيرند و به خدا ايمان بياورند ، و با ايمان آوردنشان مصلحتى از مصالحشان تامين گردد . ليكن ما در بحثهاى قبلى خود گفتيم كه اين سخن درست نيست ، زيرا هيچ
هامش
( 1 ) بحار ، ج 15 ، ص 28 ، قابل ذكر است كه در بحار به جاى « لولاك لما » ، « لولاك ما » مىباشد .
( 2 ) مجمع البيان ، ج 5 ، ص 144 .