« وَخَلَقَ اللَّه السَّماواتِ وَالأَرْضَ بِالْحَقِّ وَلِتُجْزى كُلُّ نَفْسٍ بِما كَسَبَتْ وَهُمْ لا يُظْلَمُونَ » « 1 » . و در اينكه معاد براى به كرسى نشاندن وعده هايى است كه داده ، فرموده : « كَما بَدَأْنا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِيدُه وَعْداً عَلَيْنا إِنَّا كُنَّا فاعِلِينَ » « 2 » و آيات ديگرى كه در اين باب هست ، و در اينكه عبادت غرض اصلى از آفريدن جن و انس است فرموده : « وَما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ » « 3 » .
و اگر عمل صالح و يا انسان صالح و نيكوكار را غرض از خلقت معرفى كرده منافات با اين معنا ندارد كه مىبينيم در خلقت ، اغراض ديگرى نيز هست ، و انسان در حقيقت يكى از آن اغراض است ، براى اينكه وحدت و اتصالى كه حاكم بر سراسر عالم است اين معنا را تجويز مىكند ، كه در مقام بيان غرض از خلقت يك بار نام انسان برده شود ، بار ديگر نام موجودى ديگر ، براى اينكه همه اين انواع موجودات محصول ارتباط و نتيجه ازدواج عامى است كه دائما در بين اجزاى عالم جريان دارد ، پس چه مانعى دارد كه يك بار به نوع انسان بگويند كه از خلقت آسمانها و زمين تو منظور بودى ، و بار ديگر به نوعى ديگر از موجودات .
علاوه بر اين ، انسان كاملترين انواع موجودات و متقنترين مخلوقات جسمانى موجود در آسمانها و زمين است ، و اگر جنس بشر در جانب علم و عمل رشدى صالح و نموى درست داشته باشد ذات او از هر موجود ديگر افضل و شريفتر و مقامش رفيعتر است و درجه بلندترى دارد ، هر چند كه آسمانها هيكلى بسيار بزرگتر دارند ، و خداى تعالى در مقام احتجاج عليه كفار خطاب به ايشان مىفرمايد : « أأَنْتُمْ أَشَدُّ خَلْقاً أَمِ السَّماءُ بَناها » « 4 » . و معلوم است كه هر مصنوعى كه مشتمل بر كمال و نقص باشد ، كمال آن ، غرض و مورد نظر صانع آن است نه نقص آن ، و به همين جهت است كه خود ما مراحل مختلف وجود انسان را كه روزى منى بود و سپس جنين شد و آن گاه طفل شد و همچنين ساير مراحل آن را مقدمه وجود يك انسان كامل و تمام عيار شمرده مىگوييم اين مراحل ، مقدمه پديد آمدن آن انسان است ، چون غرض اصلى ، پديد آمدن آن انسان كامل است ، و اما مراحل نقص آن منظور نيست و همچنين است هر موجود ديگر .
و با اين بيان روشن مىشود كه بهترين افراد انسان - اگر در بين انسانها افرادى باشند
هامش
( 1 ) و خداى تعالى آسمانها و زمين را به حق آفريد تا هر كس در مقابل آنچه كرده جزاء داده شود ، و آنان در اين جزاء ستم نخواهند شد . « سوره جاثيه ، آيه 22 »
( 2 ) ( روزى كه آسمانها را مانند طومار در هم پيچيم ) و به حال اول كه آفريديم باز برگردانيم اين وعده ماست كه البته انجام خواهيم داد . « سوره انبياء ، آيه 104 »
( 3 ) و من جن و انس را خلق نكردم مگر براى اينكه مرا عبادت كنند . « سوره ذاريات ، آيه 56 »
( 4 ) آيا بناى شما انسانها استوارتر است يا بناى آسمانها ؟ « سوره نازعات ، آيه 27 »