مىشود .
در اين آيه دو تعبير لطيف آمده : يكى اينكه وقتى سخن از دعاء دارد ، تعبير * ( « ما لا يَنْفَعُكَ وَلا يَضُرُّكَ » ) * - ما : چيزى كه - را آورده و چون سخن از عبادت دارد ، تعبير * ( « الَّذِينَ تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّه » ) * - الذين : كسانى كه - را مىآورد ، و لطف اين دو تعبير از اين جهت است كه عبادت به حسب طبع اقتضاء دارد كه معبود داراى عقل و شعور باشد ، و معلوم است كه در باره چنين معبودى بايد تعبير « الذين » آورده شود ، ولى دعا هر چند كه همواره و توأم با عبادت و خود نوعى عبادت است ، ليكن وقتى مدعو متصف باشد به صفت « لا ينفع و لا يضر » ديگر جا ندارد تعبير « الذين » آورده شود ، چون اين تعبير ذهن شنونده را دچار اشتباه مىسازد ، و شنونده خيال مىكند كه هر موجودى كه مصداق تعبير « كسانى كه » باشد ، يعنى صاحب علم و عقل مىتواند نافع و مضر باشد ، بدين جهت به جاى آن تعبير ، تعبير « چيزى كه » را آورد تا اشاره كند به اينكه اين خدايان كه شما دست به دعايشان بر مىداريد جمادند ، و در حق جمادات كسى اين احتمال را نمىدهد كه روزى اراده نفع رساندن و يا ضرر زدن كنند .
علاوه بر اشاره مذكور اثر ديگرى در اين تعبير هست ، و آن بيان دليل علت نهى از خواندن بتها است .
* ( « وَإِنْ يَمْسَسْكَ اللَّه بِضُرٍّ فَلا كاشِفَ لَه إِلَّا هُوَ . . . » ) *
اين جمله ، حاليه و تتمه بيان آيه قبل است ، و معناى مجموع دو آيه چنين است : به جاى خداى تعالى حاجت از چيزى مخواه كه نه سودى دارد و نه زيانى ، در حالى كه اگر خداى تعالى ضررى به تو برساند هيچ چيز و هيچ كس غير خود او نمىتواند آن ضرر را از تو برگرداند و يا بردارد ، و اگر چيزى براى تو بخواهد هيچ چيز و هيچ كس غير خود او نمىتواند آن خير را از تو برگرداند ، پس قاهر و غالب تنها او است ، و لا غير . آرى ، او است كه به مشيت و اراده اش خير به بندگانش مىرساند و با اين حال غفور و رحيم نيز هست و گناهان بندگانش را مىآمرزد و به آنان رحم مىكند . و وقتى اللَّه تعالى متصف به چنين اوصافى است و وقتى غير او از چنين اوصافى تهيدست است همين خود اقتضاء مىكند عبادت و دعا را به وى اختصاص دهند .
* ( « قُلْ يا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جاءَكُمُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكُمْ » ) * منظور از « حق » كه مىفرمايد به سوى شما انسانها آمده ، يا قرآن است و يا دعوت حقه اى كه قرآن مشتمل بر آن است ، و جمله * ( « فَمَنِ اهْتَدى . . . » ) * اعلامى است عمومى ، به اينكه همه انسانها در آنچه براى خود انتخاب مىكنند آزادند ، و هيچ كس نمىتواند آزادى در انتخاب را از كسى سلب كند . و اين اعلام را بيان اين حقيقت كرده كه حق - همان حقى كه به