كل نظام را فاسد سازد و كل اسباب و حقايق عالم را بر طبق مسير آن يك عمل فاسد به جريان اندازد .
و چون چنين چيزى ممكن نيست ، قهرا ساير اسباب عالم با همه قوا و وسايل مؤثرش با آن عمل فاسد معارضه مىكند ، اگر توانست آن را به سيره صالح بر مىگرداند ، و گرنه بطور قطع آن را باطل و فانى و از صفحه وجود محو مىسازد .
و اين حقيقت لازمه اى دارد و آن اينست كه سحر و هر باطل ديگرى در عالم وجود دوام نمىيابد ، و خداى تعالى در مواردى از كلام مجيدش به اين لازمه تصريح نموده و جنبه منفى آن را امضاء فرموده ، از آن جمله مىفرمايد : « وَاللَّه لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ » « 1 » ، و نيز فرموده :
« وَاللَّه لا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفاسِقِينَ » « 2 » ، و نيز فرموده : « إِنَّ اللَّه لا يَهْدِي مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ كَذَّابٌ » « 3 » ، و از همين آيات است آيه مورد بحث كه مىفرمايد : * ( « إِنَّ اللَّه لا يُصْلِحُ عَمَلَ الْمُفْسِدِينَ » ) * .
و همين لازمه را در جانب اثباتش امضاء نموده ، در آيه بعد از آيه مورد بحث مىفرمايد :
* ( « وَيُحِقُّ اللَّه الْحَقَّ بِكَلِماتِه وَلَوْ كَرِه الْمُجْرِمُونَ » ) * ، كه - ان شاء اللَّه - به زودى توضيحش مىآيد .
* ( « وَيُحِقُّ اللَّه الْحَقَّ بِكَلِماتِه وَلَوْ كَرِه الْمُجْرِمُونَ » ) * بعد از آنكه خداى تعالى از آن حقيقتى كه قبلا گفته شد از جانب منفيش پرده بردارى كرد و فرمود كه خداى تعالى عمل مفسدان را اصلاح نمىكند ، اينك در اين آيه از جانب اثباتش نيز پرده برداشته مىفرمايد : خداى تعالى با كلماتش حق را به كرسى مىنشاند ، و در آيه و سوره اى ديگر بين نفى و اثبات جمع نموده و از هر دو جنبه پرده بردارى كرده مىفرمايد « لِيُحِقَّ الْحَقَّ وَيُبْطِلَ الْباطِلَ وَلَوْ كَرِه الْمُجْرِمُونَ » « 4 » .
از همين جا است كه يك احتمال به نظر قوى مىشود و آن اينست كه منظور از « كلمات » در آيه شريفه اقسام قضاها و فرامين الهى باشد كه در شؤون همه موجودات عالم به حق و بر طبق حق جارى است . آرى ، قضاى الهى ممضى و سنتش جريان يافته بر اينكه در نظام عالم بين حق و باطل اصطكاك و برخورد برقرار كند و باطل را بدون درنگ فانى و اثرش را محو
هامش
( 1 ) و خدا مردم ستمكار را هدايت نمىكند . « سوره بقره : آيه 258 ، آل عمران : آيه 86 ، توبه : آيه 19 و 109 ، صف آيه 7 ، و سوره جمعه ، آيه 5 » .
( 2 ) و خدا مردم فاسق را هدايت نمىكند . « سوره منافقون ، آيه 6 »
( 3 ) خداى تعالى كسى را كه اسرافگر و دروغپرداز باشد هدايت نمىكند . « سوره مؤمن ، آيه 28 » .
( 4 ) تا خداى تعالى حق را محقق و باطل را نابود كند ، هر چند كه مجرمين كراهت داشته باشند .
« سوره انفال ، آيه 8 »