است » و نفرموده : « ما فى السماوات و الارض - آنچه در آسمانها و زمين است » ، براى اين بوده كه زمينه گفتار ، مساله ربوبيت غير خداى تعالى نسبت به عالم بود كه مشركين معتقد به آن هستند ، مىخواهد بفرمايد : خدايانى كه شما براى آنها قائل به ربوبيت هستيد و همه آنها را از صاحبان عقل و شعور - كه عبارتند از فرشتگان و جن و انس - مىدانيد هيچ يك از آنها نه در آسمانها و نه در زمين مالك چيزى و حتى مالك خود نيستند .
* ( « هُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ لِتَسْكُنُوا فِيه وَالنَّهارَ مُبْصِراً . . . » ) *
اين آيه بيانى را كه آيه قبلى در اثبات ربوبيت خداى تعالى داشت تمام و تكميل مىكند ، و ربوبيت - همانطور كه مىدانيد - به معناى ملك و تدبير است . خداى تعالى در آيه قبل مالكيت خود را بيان كرد ، اينك در اين آيه با ذكر يك نمونه از تدبير عمومى خود كه به تنهايى مايه قوام معيشت آنها و بقاى زندگى آنان است ( يعنى پديد آوردن شب و روز ) معناى ربوبيت خود را تمام كرده است .
و به خاطر اشاره به اين تدبير است كه به صرف پديد آوردن شب و روز اكتفاء نكرد ، بلكه دخالت آن دو در زندگى انسانها را نيز ذكر كرد ، و آن سكونت انسانها در شب و ديدنشان در روز است . آرى ، شب را مايه سكونت انسانها و روز را مايه ديدن آنان قرار داد تا بتوانند انواع حركات و آمد و شدها را براى كسب مواد حيات و اصلاح شؤون معاش انجام دهند ، زيرا امر زندگى بشرى بگونه اى است كه تنها با حركت و يا تنها با سكون تمام نمىشود ، بدين جهت خداى سبحان امر او را در اين باب با ظلمت شب و روشنى روز تدبير كرد ، شب را ظلمانى كرد تا مردم مجبور شوند دست از كار كشيده خستگى و تعب و كوفتگى روز را با استراحت و با انس با زن و فرزند و بهره مندى از آنچه از راه كسب روزانه بدست آورده ، بر طرف ساخته و با خوابيدن تجديد قوا كنند ، و با روشنى روز كه وسيله ديدن اشياء و اشتياق به آنها است ، به طلب آن اشياء برخيزند .
* ( « قالُوا اتَّخَذَ اللَّه وَلَداً سُبْحانَه هُوَ الْغَنِيُّ لَه ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الأَرْضِ . . . » ) *
عمل « استيلاد » ( فرزند گرفتن ) به همان معنايى است كه در بين مردم معروف است ، و آن اينست كه بعضى از اجزاى ماده ( نطفه ) موجود جاندار از او جدا شود و در رحم - به وسيله حمل - و يا به وسيله تخمگذارى در تحت تربيت تدريجى قرار گيرد ، تا از آن نطفه و يا آن تخم ، موجود ديگرى مثل خود او تكون يابد . و در خصوص انسان در بين همه جانداران شايد منظور از اين استيلاد صرف تكون يافتن موجودى مثل خود نباشد ، بلكه بسيارى از انسانها منظورى ديگر از اين كار دارند ، و آن اينست كه آن فرزند ، وى را در گرفتاريهاى دهر يارى كند و ذخيره براى