امر ، به سبقت گرفتن در خيرات مىكند ، و اين گر چه به حسب ظاهر تناقض است ، زيرا اگر سعادت و شقاوت اشخاص حتمى و قهرى است ديگر معنا ندارد كه امر به سبقت در خيرات كند ، و ليكن با كمى دقت معلوم خواهد شد كه مىخواهد بفرمايد براى هر يك از شما سرنوشت معينى از بهشت و دوزخ و سعادت و شقاوت هست ، و ممكن نيست كسى راهى غير از اين دو راه داشته باشد پس در خيرات سبقت گيريد ، باشد كه از اهل سعادت و بهشت شويد ، نه از اهل دوزخ و شقاوت .
و همچنين مفاد آيه مورد بحث اين است كه : « شما همانطورى كه در ابتداى خلقت به قضاى پروردگار دو جور و دو دسته خلق شديد در آخرت نيز به دو فريق به سوى خدا بازگشت خواهيد كرد ، پس در كارهايتان ميانه روى كنيد و خود را براى خدا خالص سازيد باشد كه از فريق هدايت يافتگان باشيد نه از آنان كه ضلالتشان حتمى شده است » .
احتمال سوم اينكه جمله * ( « كَما بَدَأَكُمْ تَعُودُونَ » ) * كلامى تازه و غير مربوط به ما قبل باشد ، و در عين تازه بودنش اشاره به دعوت به قسط و اخلاصى كه از سياق استفاده مىشد نيز داشته باشد .
و اما جمله * ( « إِنَّهُمُ اتَّخَذُوا الشَّياطِينَ أَوْلِياءَ » ) * - اين جمله علت ضلالتى را كه جمله * ( « حَقَّ عَلَيْهِمُ الضَّلالَةُ » ) * براى آنان اثبات مىنمود تعليل مىكند ، و از آن استفاده مىشود كه گويا ضلالت و خسرانى كه از مصدر قضاى الهى در حق ايشان صادر شده مشروط به ولايت شيطان بوده است .
آيه « كُتِبَ عَلَيْه أَنَّه مَنْ تَوَلَّاه فَأَنَّه يُضِلُّه . . . » و همچنين آيه « وَقَيَّضْنا لَهُمْ قُرَناءَ فَزَيَّنُوا لَهُمْ ما بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَما خَلْفَهُمْ وَحَقَّ عَلَيْهِمُ الْقَوْلُ فِي أُمَمٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِمْ مِنَ الْجِنِّ وَالإِنْسِ إِنَّهُمْ كانُوا خاسِرِينَ » « 2 » نيز آن را افاده مىكند .
* ( « وَيَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ مُهْتَدُونَ » ) * اين جمله نسبت به جمله قبل به منزله عطف تفسير است ، و معناى تحقق ضلالت و لزوم آن را تفسير نموده مىفهماند انسان وقتى به راه باطل افتاد و از حق دور شد مادامى كه اعتراف به باطل بودن آن داشته و حق را از ياد نبرده اميد برگشتن به حق در او هست ، و اما اگر كارش بجايى رسيد كه به حق بودن باطل ايمان پيدا كرد و معتقد
هامش
( 1 ) سوره حج آيه 49
( 2 ) و براى ايشان قرينهايى برانگيختيم كه آنچه را در پيش و پشت سر دارند براى ايشان بيارايند و گفتار خداوند كه با آن گفتار امتهاى جنى و انسى قبل از ايشان را هلاك نمود در حق ايشان هم محقق شد زيرا ايشان زيانكار بودند . سوره حم سجده آيه 25