قضاى حتمى خدا باشد .
و نيز از آن جمله آيه « قالَ فَالْحَقُّ وَالْحَقَّ أَقُولُ لأَمْلأَنَّ جَهَنَّمَ مِنْكَ وَمِمَّنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ أَجْمَعِينَ » « 1 » است كه دلالت دارد بر تفرق به دو فريق .
و چون چنين قضايى بوده خداوند در آيه « قالَ اهْبِطا مِنْها جَمِيعاً بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدىً فَمَنِ اتَّبَعَ هُدايَ فَلا يَضِلُّ وَلا يَشْقى وَمَنْ أَعْرَضَ عَنْ ذِكْرِي فَإِنَّ لَه مَعِيشَةً ضَنْكاً وَنَحْشُرُه يَوْمَ الْقِيامَةِ أَعْمى . . . » « 2 » فرموده است : وقتى هدايت من به شما رسيد هر كس هدايتم را پيروى كند گمراه و بدبخت نمىشود ، و هر كس از ذكر من اعراض نمايد در دنيا به زندگى تنگى گرفتار مىشود و در آخرت نابينا محشورش مىكنيم .
احتمال دوم اينكه جمله * ( « كَما بَدَأَكُمْ تَعُودُونَ » ) * در مقام تعليل مضمون كلام سابق باشد . بنا بر اين احتمال ، معناى آن كلام و اين جمله چنين خواهد بود : در اعمال خود ميانه رو باشيد و خود را براى خداى سبحان خالص كنيد ، زيرا خداى سبحان آن موقعى كه شما را آفريد به قضاى حتمى خود ، دو دسته تان كرد ، و بنا را بر اين گذاشت كه يك دسته را هدايت كند و دسته ديگر گمراه شوند ، و بدانيد كه به زودى به همان گونه كه خلقتان كرد به سويش بازگشت مىكنيد ، در آن روز نيز يك دسته هدايت يافتهاند و دسته ديگر كسانى خواهند بود كه به خاطر پيروىشان از شيطان دچار ضلالتند ، پس ميانه رو باشيد و خود را خالص كنيد تا از آنانى باشيد كه به هدايت خدا مهتدى شدند ، نه از آنان كه به ولايت و پيروى از شيطان گمراه گشتند .
بنا بر اين احتمال ، آيه مورد بحث همان مفادى را مىرساند كه آيه « لِكُلٍّ وِجْهَةٌ هُوَ مُوَلِّيها فَاسْتَبِقُوا الْخَيْراتِ أَيْنَ ما تَكُونُوا يَأْتِ بِكُمُ اللَّه جَمِيعاً » « 3 » در مقام بيان آن است ، چون اين آيه نيز با اينكه مىفرمايد : « براى هر كسى وجهه و هدفى است كه خواه ناخواه به سوى آن خواهد رفت و از آن تخلف نخواهد كرد ، چه آن هدف سعادت باشد و چه شقاوت » در عين حال
هامش
( 1 ) ( خدا ) فرمود : به حق سوگند و كلام من حق و حقيقت است ، كه جهنم را از تو و پيروانت پر خواهم كرد . سوره ص آيه 85
( 2 ) گفت همه تان در حالى كه بعضى دشمن بعضى ديگريد از بهشت فرود آييد ، پس اگر هدايتى از ناحيه من به سوى شما آمد ، ( و البته خواهد آمد ) هر كس هدايت مرا پيروى كند نه گمراه مىشود و نه تيره بخت ، و هر كس از كتاب و ذكر من اعراض كند به يقين وى را روزگارى سخت خواهد بود و ما او را در قيامت كور محشور مىكنيم . سوره طه آيه 124
( 3 ) سوره بقره آيه 148